ગુજરાતમાં એનાલોગ પનીર પર મોટો પ્રતિબંધ: વડોદરા, રાજકોટ, સુરત અને જામનગરમાં દરોડા

છેલ્લા કેટલાક સમયથી રાજ્યના જુદા જુદા શહેરો જેવા કે અમદાવાદ (Ahmedabad), વડોદરા (Vadodara), સુરત (Surat), રાજકોટ (Rajkot) અને જામનગર (Jamnagar) માં કૃત્રિમ ઘટકોમાંથી બનાવવામાં આવતું પનીર મોટા પાયે વેચાઈ રહ્યું હોવાની ફરિયાદો મળી રહી હતી. આ પ્રકારનું પનીર સામાન્ય જનતા માટે અત્યંત હાનિકારક સાબિત થઈ રહ્યું હોવાથી સરકારે તાત્કાલિક અસરથી તેના ઉત્પાદન, સંગ્રહ અને વેચાણ પર રોક લગાવી દીધી છે.

રાજ્ય સરકારના આ આદેશ બાદ તુરંત જ વિવિધ મહાનગરપાલિકાઓના આરોગ્ય વિભાગ (Health Department) અને ફૂડ એન્ડ ડ્રગ્સ કંટ્રોલ એડમિનિસ્ટ્રેશન (Food and Drugs Control Administration - FDCA) ની ટીમ સક્રિય થઈ ગઈ છે. રાજ્યના તમામ મોટા વેપારીઓ, પનીર ઉત્પાદકો, મોલ્સ અને સોયાબીન ઓઈલ માંથી બનતા વેગન ફૂડ (Vegan Food) ના વિક્રેતાઓ પર તપાસનો ધમધમાટ શરૂ કરાયો છે. તંત્ર દ્વારા સ્પષ્ટ સૂચના આપવામાં આવી છે કે જો કોઈ વેપારી કે સંસ્થા પાસે એનાલોગ પનીર, ચીઝ કે બટરનો જથ્થો મળી આવશે તો તેમની સામે કાયદેસરની કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.

અમદાવાદના જાણીતા તબીબ અને આરોગ્ય નિષ્ણાત ડો. રાકેશ જોષીએ એનાલોગ પનીર અંગે ચોંકાવનારા ખુલાસા કર્યા છે. તેમણે પત્રકારો સાથેની વાતચીતમાં સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે, "એનાલોગ પનીર એ કોઈ પણ સંજોગોમાં નેચરલ પનીર નથી." તે શુદ્ધ દૂધમાંથી બનાવવામાં આવતું નથી, પરંતુ તેમાં વનસ્પતિ તેલ, સ્ટાર્ચ, સોયા પ્રોટીન અને વિવિધ રસાયણોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ પ્રકારનું બનાવટી પનીર દેખાવમાં બિલકુલ કુદરતી પનીર જેવું જ લાગે છે, પરંતુ તેના ગુણધર્મો સાવ જુદા હોય છે.

ડો. રાકેશ જોષી (Dr. Rakesh Joshi) એ વધુમાં ઉમેર્યું હતું કે એનાલોગ પનીરમાં કુદરતી પનીરની જેમ યોગ્ય માત્રામાં પ્રોટીન (Protein) કે કેલ્શિયમ (Calcium) હોતા નથી. તેનાથી વિપરીત, તે શરીરની પાચનક્રિયાને સંપૂર્ણપણે બગાડે છે. તેના તાત્કાલિક સેવનથી પેટમાં ગેસ (Gas), ઉલટી (Vomiting), અને ઉબકા (Nausea) જેવી તકલીફો ઊભી થઈ શકે છે. જો કોઈ વ્યક્તિ લાંબા સમય સુધી આ કૃત્રિમ પનીરનું સેવન સતત કરે તો તેના શરીરને કાયમી ધોરણે મોટું નુકસાન થાય છે. તેનાથી બ્લડ પ્રેશર (Blood Pressure - BP), ડાયાબિટીસ (Diabetes), અને હૃદયરોગ (Heart Disease) જેવી અત્યંત ગંભીર બીમારીઓ થવાનું જોખમ અનેક ગણું વધી જાય છે.

રાજ્ય સરકારના પ્રતિબંધના આદેશ બાદ વડોદરા શહેરની પાલિકાની આરોગ્ય શાખા તાત્કાલિક હરકતમાં આવી ગઈ હતી. આરોગ્ય અધિકારી ડો. મુકેશ વૈદ્યના અધ્યક્ષસ્થાને એક મહત્વપૂર્ણ ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠક યોજાઈ હતી. આ બેઠકમાં શહેરના તમામ ફૂડ સેફ્ટી અધિકારીઓ (Food Safety Officers) ને સ્પષ્ટ આદેશ આપવામાં આવ્યા હતા કે શહેરમાં આવેલ તમામ મેન્યુફેક્ચરિંગ યુનિટ્સ, મોટા શોપિંગ મોલ્સ, અને હોલસેલ ડેરી આઉટલેટ્સમાં સઘન ચેકિંગ હાથ ધરવું.

વડોદરા પાલિકા દ્વારા સમગ્ર શહેરને કવર કરવા માટે 4 અલગ અલગ ટીમો બનાવીને 4 ઝોનમાં તપાસના આદેશ આપવામાં આવ્યા હતા. ખાસ કરીને સરદાર એસ્ટેટ સહિતના ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં ફૂડ વિભાગ દ્વારા ત્રાટકીને દરોડા પાડવામાં આવ્યા હતા. સરદાર એસ્ટેટમાં આવેલી ગાયત્રી ફૂડ નામની પેઢીમાં ફૂડ સેફ્ટી અધિકારીઓએ ખાસ તપાસ હાથ ધરી હતી. ત્યાં પનીર, બટર અને ચીઝના ઉત્પાદન પ્રક્રિયાની બારીકાઈથી ચકાસણી કરવામાં આવી હતી.

વડોદરામાં ખાસ કરીને સોયાબીન ઓઈલ માંથી બનતા વેગન ફૂડના વિક્રેતાઓ અને રાજ્ય બહારથી આવતા એનાલોગ પનીરના જથ્થા પર ખાસ નજર રાખવામાં આવી રહી છે. ડો. મુકેશ વૈદ્યએ જણાવ્યું હતું કે, "અમે નાગરિકોના સ્વાસ્થ્ય સાથે ખિલવાડ કરનારાઓ સામે ઝીરો ટોલરન્સ નીતિ અપનાવી છે. જો રાજ્ય બહારથી પણ એનાલોગ પનીર વડોદરામાં ઘૂસાડવાનો પ્રયાસ થશે તો તમામ સપ્લાયર્સ સામે કડક કાયદાકીય પગલાં ભરાશે."

સરકારના નિર્ણય બાદ પ્રખ્યાત ન્યૂઝ ચેનલ 'ગુજરાત ફર્સ્ટ' (Gujarat First) ની ઇન્વેસ્ટિગેટિવ ટીમે વડોદરા (Vadodara) ની વિવિધ હોટલો અને રેસ્ટોરન્ટ્સમાં જઈને એક ખાસ રિયાલિટી ચેક (Reality Check) હાથ ધર્યું હતું. આ તપાસ દરમિયાન ચોંકાવનારી વિગતો સામે આવી હતી. વડોદરાની જાણીતી હોટલ સિંધમાં જ્યારે ગુજરાત ફર્સ્ટની ટીમ પહોંચી ત્યારે હોટલ સંચાલકે એવો દાવો કર્યો હતો કે તેઓ માત્ર બ્રાન્ડેડ અમૂલ પનીર (Amul Paneer) નો જ ઉપયોગ કરે છે.

જોકે, ગુજરાત ફર્સ્ટની ટીમે જ્યારે હોટલના રસોડા અને ફ્રીઝની તપાસ કરી ત્યારે ત્યાંથી મોટા પ્રમાણમાં પેકિંગ વિનાનું લુઝ પનીર મળી આવ્યું હતું. આ લુઝ પનીર જોઈને અનેક શંકા-કુશંકાઓ ઊભી થઈ હતી. આ ઉપરાંત, નિયમ મુજબ જો હોટલમાં એનાલોગ પનીર વપરાતું હોય તો ગ્રાહકોની જાણકારી માટે બહાર બોર્ડ મારવું ફરજિયાત હોય છે, પરંતુ આ હોટલમાં એનાલોગ પનીર અંગેનું કોઈ જ બોર્ડ મારેલું ન હતું. આ ઘટના પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે શહેરની ઘણી હોટલો ગ્રાહકોને અંધારામાં રાખીને સાદા પનીરના નામે ભેળસેળયુક્ત કે કૃત્રિમ પનીર પીરસી રહી છે.

સુરત શહેરમાં પણ આરોગ્ય વિભાગની ટીમોએ સરપ્રાઈઝ ચેકિંગ હાથ ધર્યું હતું. સુરતના પોશ ગણાતા ઘોડદોડ રોડ (Ghod Dod Road) વિસ્તારમાં આવેલ એક મોટા પનીરના ગોડાઉન પર ફૂડ અધિકારીઓએ દરોડો પાડ્યો હતો. જે જગ્યાએ કૃત્રિમ પનીર બનાવવામાં આવતું હતું અને જ્યાં તેનો સંગ્રહ થતો હતો તે સમગ્ર પરિસરને સીલ કરવાની કામગીરી કરવામાં આવી હતી.

સુરત આરોગ્ય વિભાગે ગોડાઉનમાંથી મળી આવેલો એનાલોગ પનીરનો મોટો જથ્થો સ્થળ પર જ સીઝ (Seize) કરી લીધો હતો. સુરત મહાનગરપાલિકાના અધિકારીઓએ કડક શબ્દોમાં ચેતવણી આપી છે કે, "હવેથી સુરત (Surat) કે સમગ્ર ગુજરાત (Gujarat) માં એનાલોગ પનીરનું વેચાણ કે સંગ્રહ કરવા દેવામાં આવશે નહીં." સુરતના વિવિધ વિસ્તારોમાં આવેલી પિઝેરિયા, ડેરીઓ અને કેટરર્સ પર પણ આગામી દિવસોમાં સતત દરોડા ચાલુ રાખવામાં આવશે.

જામનગરમાં પણ જામનગર મહાનગરપાલિકાની ફૂડ શાખા દ્વારા કડક સુંડલો હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો. ફૂડ વિભાગની ટીમે શહેરના 12થી વધુ જાણીતા ખાદ્ય પદાર્થો બનાવતા એકમો અને રેસ્ટોરન્ટ્સમાં અચાનક તપાસ હાથ ધરી હતી.

આ તપાસ દરમિયાન જામનગરની જાણીતી ફાસ્ટ ફૂડ ચેઇન અંકલ ડોનાલ્ડ પિઝાના આઉટલેટમાંથી આશરે 14 કિલો જેટલો એનાલોગ પનીરનો જથ્થો મળી આવ્યો હતો. ફૂડ અધિકારીઓએ કોઈ પણ પ્રકારની ઢીલ મૂક્યા વિના આ 14 કિલો એનાલોગ પનીરના જથ્થાને સ્થળ પર જ કચરામાં ફેંકીને તેનો નાશ કર્યો હતો, જેથી તેનો ફરીથી ઉપયોગ ન થઈ શકે. જામનગર તંત્રની આ તાત્કાલિક કાર્યવાહીથી ભેળસેળિયા વેપારીઓમાં ભારે ફાળ પડી છે.

સૌરાષ્ટ્રના પાટનગર ગણાતા રાજકોટ (Rajkot) માં તંત્રની મોટો પોલ ખુલ્લી પડી છે. રાજકોટમાં એનાલોગ પનીર પર પ્રતિબંધના મામલે ફૂડ વિભાગની એક અત્યંત શરમજનક લાપરવાહી સામે આવી છે. ગત 25 જૂનના રોજ રાજકોટ ફૂડ વિભાગે જે બનાવટી પનીર બનાવતા કારખાનાને સીલ કર્યું હતું, તે કારખાનું અધિકારીઓની મિલીભગત અથવા બેદરકારીના કારણે ફરીથી ધમધમતું મળી આવ્યું હતું!

રાજકોટમાં આ સીલ કરેલા કારખાનામાંથી બેફામપણે રૂપિયા 450ના ભાવે એનાલોગ પનીર ખુલ્લેઆમ વેચાઈ રહ્યું હતું. આ ઉપરાંત, મિલ પનીરના નામે પણ બજારમાં ભારે ગોલમાલ જોવા મળી રહી છે. પ્રાથમિક તપાસમાં બહાર આવ્યું છે કે બહારના રાજ્યોમાંથી પનીર મંગાવીને તેની એક્સપાયરી ડેટમાં સુધારો કરીને વધારી દેવામાં આવતી હતી અને આ રીતે વાસી તથા આરોગ્ય માટે અત્યંત હાનિકારક પનીરનું વેચાણ લોકોના સ્વાસ્થ્ય સાથે ચેડાં કરીને કરવામાં આવી રહ્યું હતું. આ સમગ્ર કૌભાંડ પ્રકાશમાં આવતા જ રાજકોટ મહાનગરપાલિકા અને ઉચ્ચ તંત્ર દ્વારા તાત્કાલિક ધોરણે તપાસના આદેશ આપવામાં આવ્યા છે.

આમ નાગરિકો માટે એ જાણવું અત્યંત જરૂરી છે કે સાચું પનીર અને એનાલોગ પનીર વચ્ચે શું તફાવત છે:

સાચું પનીર (Real Paneer): તે 100% શુદ્ધ ગાય અથવા ભેંસના દૂધમાંથી દૂધને ફાડીને બનાવવામાં આવે છે. તેમાં વિપુલ પ્રમાણમાં પ્રોટીન, કેલ્શિયમ, અને નેચરલ ફેટ હોય છે. તે નરમ હોય છે અને સરળતાથી પચી જાય છે.

એનાલોગ પનીર (Analog Paneer): તે દૂધ વિના કૃત્રિમ રીતે બનાવવામાં આવે છે. તેમાં પામ ઓઈલ, સોયાબીન ઓઈલ, સ્ટાર્ચ, મિલ્ક પાઉડર, અને કેમિકલ્સ ઉમેરવામાં આવે છે. તે સસ્તું પડે છે અને લાંબો સમય બગડતું નથી, પરંતુ પાચનમાં ખૂબ ભારે અને નુકસાનકારક હોય છે.

ગુજરાત સરકાર દ્વારા એનાલોગ પનીર પર મૂકવામાં આવેલો પ્રતિબંધ નાગરિકોના સ્વાસ્થ્ય રક્ષણ માટે એક અત્યંત આવકારદાયક પગલું છે. પરંતુ જ્યાં સુધી ગ્રાહકો પોતે જાગૃત નહીં થાય ત્યાં સુધી આ ભેળસેળ સંપૂર્ણપણે નાબૂદ થઈ શકશે નહીં. નાગરિકોને અપીલ કરવામાં આવે છે કે તેઓ ખુલ્લું કે સસ્તું પનીર ખરીદવાનું ટાળે અને માત્ર વિશ્વસનીય અને એફએસએસએઆઈ (FSSAI) પ્રમાણિત બ્રાન્ડ્સનું પનીર જ ખરીદે. જો આપને કોઈ પણ જગ્યાએ નકલી પનીરનું વેચાણ થતું હોવાની શંકા જાય, તો તુરંત જ સ્થાનિક ફૂડ એન્ડ ડ્રગ્સ વિભાગને જાણ કરવી જોઈએ.