આજે UPI પેમેન્ટમાં ક્યાં મુશ્કેલી પડી શકે?
દિલ્હીના ચેમ્બર ઓફ ટ્રેડ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી (Chamber of Trade and Industry-CTI)એ 2 ઓક્ટોબરે ‘No UPI Day’ ની જાહેરાત યથાવત રાખી છે. સંગઠને વેપારીઓને એક દિવસ માટે UPI દ્વારા પેમેન્ટ ન સ્વીકારવા, QR કોડ અથવા UPI મશીનોને કાળા કપડાથી ઢાંકવા અને ગ્રાહકો પાસેથી કેશ પેમેન્ટ (Cash Payment) લેવાની અપીલ કરી છે. CTIનો દાવો છે કે 100થી વધુ મોટા વેપારી સંગઠનો આ અભિયાનને ટેકો આપે છે અને 2,000થી વધુ સ્થળોએ તેનું પ્રતિકાત્મક સ્વરૂપ જોવા મળી શકે છે. જોકે દરેક બજાર, દુકાન કે રેસ્ટોરન્ટ આ અભિયાનમાં જોડાશે એવું નથી.
વેપારી સંગઠનો વચ્ચે કેમ પડ્યો મતભેદ?
‘No UPI Day’ મુદ્દે વેપારી સંગઠનો એકમત નથી. કન્ફેડરેશન ઓફ ઓલ ઇન્ડિયા ટ્રેડર્સ (Confederation of All India Traders-CAIT)એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેણે 2 ઓક્ટોબરને No UPI Day તરીકે મનાવવાનો કોઈ સત્તાવાર નિર્ણય કે ઠરાવ કર્યો નથી. બીજી તરફ CTIએ વિરોધ પાછો ખેંચ્યો નથી. આ કારણે ગ્રાહકો માટે એ માનવું યોગ્ય નહીં બને કે આજે સમગ્ર દેશમાં UPI Payment બંધ રહેશે. હકીકતમાં વિરોધનું સ્વરૂપ સંગઠન, શહેર અને વેપારી પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે.
નાણામંત્રી સાથે મુલાકાત બાદ કેટલાક સંગઠનોએ વિરોધ પાછો ખેંચ્યો
ઓલ ઇન્ડિયા મોબાઇલ રિટેલર્સ એસોસિએશન (All India Mobile Retailers Association-AIMRA) અને ઓલ ઇન્ડિયા કન્ઝ્યુમર પ્રોડક્ટ્સ ડિસ્ટ્રિબ્યુટર્સ ફેડરેશન (AICPDF)એ નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારામન સાથે બેઠક બાદ 2 ઓક્ટોબરના પોતાના ‘No UPI Day’ વિરોધને પાછો ખેંચવાનો નિર્ણય કર્યો. વેપારી પ્રતિનિધિમંડળનું નેતૃત્વ CAITના સેક્રેટરી જનરલ અને સાંસદ પ્રવીણ ખંડેલવાલ તથા AIMRAના ફાઉન્ડર ચેરમેન કૈલાશ લખયાણીએ કર્યું હતું. બેઠકમાં વેપારીઓએ પ્રસ્તાવિત MDR ફ્રેમવર્ક (MDR Framework)ને લઈને પોતાની ચિંતાઓ રજૂ કરી અને સંયુક્ત મેમોરેન્ડમ સોંપ્યું.
વેપારીઓની સરકાર સમક્ષ શું માંગ?
વેપારી સંગઠનોએ MDR લાગુ કરવાની પ્રક્રિયા હાલ માટે મુલતવી રાખવા, તેને તબક્કાવાર અમલમાં લાવવા અને તેની લાગુ પડતી મર્યાદામાં ફેરફાર કરવાની માંગ કરી છે. એક સૂચન મુજબ MDRને સીધા 0.40%થી શરૂ કરવાને બદલે 2026-27માં 0.20%થી શરૂ કરીને દર વર્ષે 0.05 ટકા પોઇન્ટ વધારવામાં આવે. સંગઠનોએ નાના વેપારીઓ માટેની માસિક ₹1 લાખની થ્રેશોલ્ડ (Threshold)ને ₹5 લાખ સુધી વધારવાની માંગ પણ કરી છે. મર્ચન્ટ-ટુ-મર્ચન્ટ (Merchant-to-Merchant-M2M) અને બિઝનેસ-ટુ-બિઝનેસ વ્યવહારોને MDRથી મુક્ત રાખવા તથા રિટેલ અને ડિસ્ટ્રિબ્યુશન સેક્ટરની ચિંતાઓની સમીક્ષા કરવા એક્સપર્ટ કમિટી (Expert Committee) રચવાની માંગ પણ કરવામાં આવી છે.
નવો UPI MDR નિયમ શું છે?
નવા ફ્રેમવર્ક મુજબ 15 ઓક્ટોબર 2026થી પસંદગીના પર્સન-ટુ-મર્ચન્ટ (Person-to-Merchant-P2M) UPI વ્યવહારોમાં ₹2,000થી વધુના પેમેન્ટ પર 0.40% MDR લાગુ થશે. વ્યક્તિથી વ્યક્તિ એટલે પર્સન-ટુ-પર્સન (Person-to-Person-P2P) ટ્રાન્સફર પર કોઈ MDR નહીં લાગે. ₹2,000 સુધીના મર્ચન્ટ UPI પેમેન્ટ પણ ચાર્જની બહાર રહેશે. સરકારના જણાવ્યા મુજબ લગભગ 96% P2M UPI ટ્રાન્ઝેક્શન આ ફેરફારથી પ્રભાવિત નહીં થાય. MDR ગ્રાહકે સીધો ચૂકવવાનો નથી; તેનો બોજ સંબંધિત મર્ચન્ટ પેમેન્ટ પર રહેશે અને તેને ગ્રાહક પર પસાર કરવાની મંજૂરી નથી.
MDR એટલે શું અને રકમ ક્યાં જાય?
મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (Merchant Discount Rate-MDR) એ ડિજિટલ પેમેન્ટ સ્વીકારવા બદલ વેપારી તરફથી પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમને ચૂકવાતી ફી છે. સરકારના સ્પષ્ટીકરણ મુજબ આ કોઈ ટેક્સ નથી અને સરકાર કે NPCI સીધી આ રકમ વસૂલતી નથી. આ ફી ટ્રાન્ઝેક્શન પ્રક્રિયામાં જોડાયેલી બેન્કો, પેમેન્ટ એપ અને અન્ય સેવા પ્રદાતાઓ વચ્ચે વહેંચાય છે. નવી વ્યવસ્થાનો હેતુ UPI ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સાયબર સિક્યોરિટી (Cybersecurity), ફ્રોડ પ્રિવેન્શન (Fraud Prevention), નવીનતા અને કસ્ટમર સર્વિસ (Customer Service) માટે લાંબા ગાળાનું નાણાકીય આધાર ઊભું કરવાનો હોવાનું જણાવાયું છે.
કેટલો MDR લાગશે?
સામાન્ય રીતે યોગ્ય મર્ચન્ટ UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પર 0.40% MDR લાગશે, પરંતુ ₹75,000 અથવા તેથી વધુના ટ્રાન્ઝેક્શન માટે તેની મહત્તમ મર્યાદા ₹300 રાખવામાં આવી છે. રેલવે (Railway), ટેલિકોમ (Telecom), ઇન્શ્યોરન્સ (Insurance), ફ્યુઅલ (Fuel) અને એગ્રીકલ્ચરલ ઇનપુટ્સ (Agricultural Inputs) જેવા કેટલાક આવશ્યક અથવા ઓછી માર્જિનવાળા ક્ષેત્રોમાં ₹2,000થી વધુના પેમેન્ટ પર પ્રતિ ટ્રાન્ઝેક્શન ₹5નો ફ્લેટ MDR રાખવામાં આવ્યો છે. QR આધારિત UPI દ્વારા દર મહિને ₹1 લાખ સુધી સ્વીકારતા નાના વેપારીઓને MDRમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે. ગ્રામ્ય અને અર્ધશહેરી વિસ્તારોમાં નાના વેપારીઓ માટે પણ વિશેષ રાહત રાખવામાં આવી છે.
વેપારીઓને શાની ચિંતા?
CTIનું કહેવું છે કે MDRના કારણે દેશના કરોડો દુકાનદારો અને વેપારીઓ પર વધારાનો નાણાકીય બોજ (Financial Burden) પડી શકે છે. ખાસ કરીને ઓછા નફાના માર્જિન પર કામ કરતા રિટેલર્સ માટે 0.40%નો ચાર્જ પણ નોંધપાત્ર બની શકે છે. સંગઠનોએ એવી આશંકા વ્યક્ત કરી છે કે વધારાનો ખર્ચ વેપારીઓને UPIના બદલે ફરી કેશ ટ્રાન્ઝેક્શન (Cash Transaction) તરફ દોરી શકે છે. CTIએ તો UPI વ્યવહારોમાં મોટા ઘટાડાની શક્યતા પણ વ્યક્ત કરી છે, જોકે વાસ્તવિક અસર કેટલી થશે તે અમલ બાદ જ સ્પષ્ટ થઈ શકશે.
સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો MDRનો મામલો
UPI પર MDRનો મુદ્દો હવે સુપ્રીમ કોર્ટ (Supreme Court) સુધી પણ પહોંચ્યો છે. એક જાહેર હિતની અરજી (Public Interest Litigation)માં કેન્દ્રના 14 સપ્ટેમ્બરના નોટિફિકેશન અને 15 સપ્ટેમ્બરે જાહેર કરાયેલા MDR ફ્રેમવર્કને પડકારવામાં આવ્યા છે. અરજદારે દાવો કર્યો છે કે પૂરતી કાનૂની સુરક્ષા, પારદર્શિતા અને જાહેર પરામર્શ વિના આ માળખું લાવવામાં આવ્યું છે. સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર, રિઝર્વ બેન્ક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) અને નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI) પાસેથી MDR વસૂલવાનો કાનૂની આધાર અને વસૂલાતની રકમ કોને મળશે તથા કેવી રીતે વહેંચાશે તેની સ્પષ્ટતા માગી છે.
કોર્ટે હાલ શું કહ્યું?
સુપ્રીમ કોર્ટે તાત્કાલિક રીતે MDR ફ્રેમવર્ક પર રોક લગાવવાનો ઇનકાર કર્યો છે. સંબંધિત પક્ષોને પોતાના જવાબ અને એફિડેવિટ (Affidavit) રજૂ કરવા કહેવામાં આવ્યા છે. એટલે 15 ઓક્ટોબરથી લાગુ થવાનું ફ્રેમવર્ક હાલમાં યથાવત છે, પરંતુ તેની કાનૂની માન્યતા અંગે અંતિમ નિર્ણય હજુ આવ્યો નથી.
ગ્રાહકોએ આજે શું ધ્યાન રાખવું?
2 ઓક્ટોબરે સમગ્ર દેશમાં UPI સેવા બંધ નથી. UPI નેટવર્ક સામાન્ય રીતે કાર્યરત છે, પરંતુ કેટલીક દુકાનો અથવા વેપારીઓ ‘No UPI Day’ના વિરોધમાં UPI સ્વીકારવાનું ટાળી શકે છે. તેથી બહાર ખરીદી કે જમવા જતા હોવ તો થોડું કેશ રાખવું સાવચેતીભર્યું બની શકે છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે આ વિરોધ UPIની ટેક્નિકલ ખામી કે રાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધને કારણે નથી, પરંતુ નવા MDR ફ્રેમવર્ક સામે વેપારી સંગઠનોના એક વર્ગનો વિરોધ છે.
આ પણ વાંચો : 1st October Rule Changes : બેન્ક ખાતાથી ગેસ સિલિન્ડર સુધી! આજથી લાગુ થઈ ગયા નવા નિયમો, નહીં જાણો તો થઈ શકે છે મોટું નુકસાન
