Adi Shankaracharya : આદ્ય શંકરાચાર્યના જીવન અને અદ્વૈત વેદાંતના દર્શન વિશે ઊંડાણપૂર્વક માહિતી. ચાર મઠોની સ્થાપના, ભજ ગોવિંદમ્ અને સૌંદર્ય લહરી જેવા અમર સ્તોત્રો વિશે સંસ્કૃત શ્લોકો સાથે એક વિહંગાવલોકન.

સનાતન ધર્મ અને વૈદિક પરંપરાના પુનરુત્થાનમાં આદ્ય શંકરાચાર્યનું યોગદાન અજોડ છે. જ્યારે ભારત વિભિન્ન મતો અને પંથોમાં વહેંચાયેલું હતું, ત્યારે શંકરાચાર્યે અદ્વૈત વેદાંત-Advaita Vedanta દ્વારા સમગ્ર રાષ્ટ્રને એક સૂત્રમાં પરોવ્યું હતું.

Adi Shankaracharya : જન્મ અને પ્રારંભિક જીવન

આદ્ય શંકરાચાર્યનો જન્મ કેરળના કાલડી ગામમાં એક નંબુદરી બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો. પિતા શિવગુરુના અવસાન બાદ માતા આર્યામ્બાએ તેમનું પાલન-પોષણ કર્યું. માત્ર સાત વર્ષની નાની ઉંમરે સન્યાસ ગ્રહણ કરી તેઓ ગુરુની શોધમાં નીકળી પડ્યા હતા.

નિર્વાણ ષટ્‌કમ્: આત્મજ્ઞાનનો પરિચય

જ્યારે ઓમકારેશ્વરમાં ગુરુ ગોવિંદ ભગવત્પાદે તેમને પૂછ્યું, "તું કોણ છે?", ત્યારે બાલક શંકરે જે ઉત્તર આપ્યો તે આજે 'નિર્વાણ ષટ્‌કમ્' Nirvana Shatkam તરીકે ઓળખાય છે. તેમણે કહ્યું:

मनोबुद्ध्यहङ्कारचित्तानि नाहं न च श्रोत्रजिह्वे न च घ्राणनेत्रे ।

न च व्योम भूमिर्न तेजो न वायुश्चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥

"ન હું મન છું, ન બુદ્ધિ, ન અહંકાર... હું તો શુદ્ધ ચૈતન્ય સ્વરૂપ શિવ છું."

Adi Shankaracharya : અદ્વૈત વેદાંતનો સિદ્ધાંત

શંકરાચાર્યે પ્રતિપાદિત કર્યું કે 'બ્રહ્મ' જ એકમાત્ર સત્ય છે. તેમના દર્શનનો સાર આ એક પંક્તિમાં સમાયેલો છે:

ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव नापरः ।

બ્રહ્મ જ સત્ય છે, જગત મિથ્યા (પરિવર્તનશીલ) છે અને જીવ તથા બ્રહ્મ વચ્ચે કોઈ ભેદ નથી.

સાહિત્યિક અને દાર્શનિક યોગદાન

તેમણે ઉપનિષદો, શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અને બ્રહ્મસૂત્ર પર ભાષ્યો લખ્યા, જે 'પ્રસ્થાનત્રયી' તરીકે ઓળખાય છે. આ ઉપરાંત:

• ભક્તિ માર્ગ: તેમણે 'ભજ ગોવિંદમ', 'સૌંદર્ય લહરી' અને વિવિધ દેવી-દેવતાઓના અષ્ટક (જેમ કે લિંગાષ્ટકમ, ભવાન્યાષ્ટકમ) રચ્યા.

• પ્રકૃતિ પ્રેમ: ગંગા સ્તોત્ર અને નર્મદાષ્ટકમ દ્વારા પ્રકૃતિ પ્રત્યેની શ્રદ્ધા પ્રગટ કરી.

• પંચાયતન પૂજા: ગણેશ, શિવ, શક્તિ, વિષ્ણુ અને સૂર્યની સંયુક્ત ઉપાસના પદ્ધતિ શરૂ કરી.

ચાર મઠોની સ્થાપના

ભારતની સાંસ્કૃતિક એકતા માટે તેમણે દેશના ચારેય ખૂણે મઠોની સ્થાપના કરી, જે આજે પણ સનાતન ધર્મના સ્તંભ છે:

આદ્ય શંકરાચાર્ય માત્ર એક મહાન દાર્શનિક જ નહોતા, પરંતુ તેઓ એક અદ્ભુત કવિ અને સ્તોત્રકાર પણ હતા. તેમની આ વિદ્વતા અને કાવ્યશક્તિના ઉત્તમ ઉદાહરણો 'ભજ ગોવિંદમ' અને 'સૌંદર્ય લહરી'માં જોવા મળે છે.

ભજ ગોવિંદમ (મોહ મુદ્ગર)

શંકરાચાર્યે Bhaja Govindam આ સ્તોત્ર દ્વારા મનુષ્યને સંસારની માયા છોડીને પરમાત્મા તરફ વળવાનો બોધ આપ્યો છે. તેમાં વૈરાગ્ય અને ભક્તિનો સુંદર સમન્વય છે.

भज गोविन्दं भज गोविन्दं गोविन्दं भजमूढमते । सम्प्राप्ते सन्निहिते काले नहि नहि रक्षति डुकृञ्करण्ये ॥ 

અર્થ: હે મૂર્ખ મન! ગોવિંદને ભજ, ગોવિંદનું શરણ લે. જ્યારે મૃત્યુનો સમય નજીક આવશે, ત્યારે તારું વ્યાકરણનું જ્ઞાન કે દુન્યવી પાંડિત્ય તારું રક્ષણ નહીં કરી શકે.

સૌંદર્ય લહરી: શંકરાચાર્યની વિદ્વતા અને કાવ્યકળા

'સૌંદર્ય લહરી' Soundarya Lahari  એ આદ્ય શંકરાચાર્યની અપ્રતિમ વિદ્વતા અને તેમની ઉચ્ચ કોટિની કાવ્ય પ્રતિભાનું જીવંત પ્રમાણ છે. આ ગ્રંથ માત્ર એક સ્તોત્ર નથી, પરંતુ મંત્રશાસ્ત્ર, તંત્રશાસ્ત્ર અને અદ્વૈત વેદાંતનો ત્રિવેણી સંગમ છે. એક તરફ શંકરાચાર્ય અદ્વૈતવાદમાં બ્રહ્મને નિર્ગુણ માને છે, તો બીજી તરફ સૌંદર્ય લહરીમાં તેઓ આદ્યશક્તિના નખથી શિખ સુધીના સૌંદર્યનું જેવું સૂક્ષ્મ અને આલંકારિક વર્ણન કરે છે, તે જોઈને તેમને ‘મહાકવિ’ની શ્રેણીમાં મૂકવા જ પડે. તેમની શબ્દ પસંદગી, છંદોની ગતિ અને આદ્યશક્તિના સ્વરૂપનું દાર્શનિક નિરૂપણ દર્શાવે છે કે તેઓ જેટલા ગહન ચિંતક હતા, તેટલા જ હૃદયસ્પર્શી કવિ પણ હતા. શક્તિ ઉપાસનાના આ ગ્રંથમાં તેમણે પરબ્રહ્મ અને શક્તિના અભેદ સંબંધને અત્યંત રસપ્રદ રીતે સમજાવ્યો છે.

સૌંદર્ય લહરીનો પ્રારંભિક અને અદભૂત શ્લોક:

शिवः शक्त्या युक्तो यदि भवति शक्तः प्रभवितुं न चेदेवं देवो न खलु कुशलः स्पन्दितुमपि । अतस्त्वामाराध्यां हरिहरविरिञ्चादिभिरपि प्रणन्तुं स्तोतुं वा कथमकृतपुण्यः प्रभवति ॥

અર્થ: શિવ જ્યારે શક્તિ સાથે જોડાય છે ત્યારે જ તે સૃષ્ટિનું સર્જન કરવા સમર્થ બને છે. જો શક્તિ ન હોય તો દેવ (શિવ) હલનચલન કરવા પણ સક્ષમ નથી. તેથી, હરિ (વિષ્ણુ), હર (શિવ) અને વિરંચિ (બ્રહ્મા) દ્વારા પૂજિત એવી આપને, જેણે પુણ્ય નથી કર્યા તેવો મનુષ્ય પ્રણામ કે સ્તુતિ કરવા પણ કઈ રીતે સમર્થ થઈ શકે?

આ શ્લોકો દ્વારા શંકરાચાર્ય સમજાવે છે કે જ્ઞાન માર્ગ હોય કે ભક્તિ માર્ગ, પરમાત્માની કૃપા વિના મુક્તિ શક્ય નથી. તેમની કલમમાં પાંડિત્યની સાથે સાથે ભક્તિની ભીનાશ પણ એટલી જ પ્રબળ છે.

દિગ્વિજય યાત્રા અને શાસ્ત્રાર્થ

શંકરાચાર્યે ભારતની ત્રણ વાર પદયાત્રા કરી. મંડન મિશ્ર જેવા વિદ્વાનો સાથે શાસ્ત્રાર્થ કરી તેમને પોતાના શિષ્ય બનાવ્યા (જેઓ સુરેશ્વરાચાર્ય તરીકે ઓળખાયા). તેમણે દશનામી સન્યાસી પરંપરાની શરૂઆત કરી, જે આજે પણ અસ્તિત્વમાં છે.

આદ્ય શંકરાચાર્ય માત્ર એક દાર્શનિક નહોતા, પણ ભારતના સાંસ્કૃતિક એકીકરણના પ્રણેતા હતા. 1936માં ફ્રેન્ચ લેખક આન્દ્રે માલરોક્સે જવાહરલાલ નેહરુને સલાહ આપી હતી કે સ્વતંત્ર ભારતનો વૈચારિક પાયો શંકરાચાર્યના અદ્વૈત દર્શન પર હોવો જોઈએ. આજે જ્યારે વિશ્વ વિભાજિત છે, ત્યારે તેમનું 'એકાત્મતા'નું દર્શન વધુ પ્રસ્તુત બન્યું છે.

આ પણ વાંચો : Ram Sharan Sampraday : પુજારીઓ ઘૂમટો તાણીને કરે છે ભગવાન રામની સેવા!