Bhairav Tattva : ભયથી ભયમુક્તિ અને પરમ ચેતનાનો માર્ગ

Bhairav Tattva : ભૈરવ'નું સ્થાન અત્યંત વિશિષ્ટ

ભારતીય આધ્યાત્મિક મનીષામાં શૈવ, જૈન અને બૌદ્ધ જેવી અનેક પ્રમુખ પરંપરાઓમાં પૂજાતા દેવતાઓમાં 'ભૈરવ'નું સ્થાન અત્યંત વિશિષ્ટ અને ગૂઢ છે. સામાન્ય રીતે આપણા સમાજમાં કાળ ભૈરવ શબ્દ સાંભળતા જ મનમાં ઈશ્વરનું એક વિકરાળ, રૌદ્ર અને ભયાનક સ્વરૂપ ઉપસી આવે છે. ભગવાન શિવનું (Lord Shiva)એક એવું ઉગ્ર અને શક્તિશાળી રૂપ, જે વિનાશક છે અને સામાન્ય માનવીમાં ભય પેદા કરે તેવું છે. સાથોસાથ, શ્રદ્ધાળુઓ માટે તેઓ એ ભયથી રક્ષા કરનારા રક્ષક પણ છે. પરંતુ આધ્યાત્મિક શાસ્ત્રોની દ્રષ્ટિએ ભૈરવ શબ્દનો અર્થ આટલો સીમિત કે સંકુચિત નથી.

भैरवः पूर्णरूपो हि शंकरस्य परात्मनः।

मूढास्तं वै न जानन्ति मोहिताः शिवमायया॥

ભૈરવ એ પરમાત્માનું જ પૂર્ણ સ્વરૂપ છે. પરંતુ અજ્ઞાની લોકો શિવની માયાને કારણે આ અંતિમ સત્યને ઓળખી શકતા નથી અને તેમને ફક્ત એક ભયાનક સ્વરૂપ માને છે.

શાસ્ત્રોની અત્યંત સૂત્રાત્મક ગાથાઓમાં, ખાસ કરીને 'શિવસૂત્ર' 'Shiva Sutra'માં એક સનાતન સત્ય વર્ણવતું સૂત્ર છે: "ઉદ્યમો ભૈરવ:" અર્થાત્ પ્રબળ આંતરિક પુરુષાર્થ, જાગૃતિ અને ઉદ્યમ એ જ વાસ્તવમાં ભૈરવ છે. ભૈરવને સમજવા માટે આપણે તેમની પૌરાણિક કથાઓ, દાર્શનિક રહસ્યો અને આધ્યાત્મિક સ્વરૂપોની ઊંડાઈમાં ઉતરવું પડે તેમ છે.

Bhairav Tattva :  શિવ મહાપુરાણ અને ભૈરવનું પૂર્ણત્વ

શિવ મહાપુરાણ-Shiva Mahapurana માં ભૈરવ(Bhairav ) દેવને ભગવાન શંકરના કોઈ સામાન્ય અંશ કે ગણ તરીકે નહીં, પરંતુ તેમના સાક્ષાત્ પૂર્ણ સ્વરૂપ તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યા છે. પુરાણનો આ શ્લોક આ સત્યને સચોટ રીતે ઉજાગર કરે છે:

‘ભૈરવ પૂર્ણરુપોહિ શંકરસ્ય પરાત્મન:, મૂઢાસ્તેવૈ ન જાનન્તિ મોહિતા: શિવમાયયા’ -ભૈરવ એ પરમાત્મા ભગવાન શિવનું જ પૂર્ણ સ્વરૂપ છે. ભૈરવ અને શંકર વચ્ચે કોઈ ભેદ નથી. પરંતુ જેઓ અજ્ઞાની છે, તેઓ શિવની માયાને કારણે મોહિત થઈને આ અંતિમ સત્યને ઓળખી શકતા નથી અને તેમને ફક્ત એક ભયાનક સ્વરૂપ જ માને છે.

આ શ્લોક આપણને એ સંકેત આપે છે કે કાળભૈરવની આરાધના એ વાસ્તવમાં ભગવાન શિવની જ સર્વોચ્ચ પૂજા છે. તે ભયાનકતાના આવરણ પાછળ છુપાયેલી માયાથી ઉપર ઊઠીને પરમ જ્ઞાન અને ભયમુક્તિ પ્રાપ્ત કરવાનો રાજમાર્ગ છે.

પૌરાણિક ઉત્પત્તિ અને પ્રાગટ્યની કથાઓ

પુરાણો અનુસાર, ભૈરવના પ્રાગટ્ય પાછળ જગતના કલ્યાણ અને અહંકારના મર્દનની પવિત્ર લીલાઓ જોડાયેલી છે. 'શિવ પુરાણ' મુજબ મુખ્યત્વે બે કથાઓ પ્રચલિત છે:

1. અંધકાસુરનો વધ અને રક્તમાંથી જન્મ: પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, અંધકાસુર નામના એક શક્તિશાળી રાક્ષસે પોતાના કુકર્મોથી અન્યાય અને ક્રૂરતાની બધી હદો પાર કરી દીધી હતી. એક વખત, ગર્વમાં ઉન્મત્ત બનેલા અંધકાસુરે સાક્ષાત્ ભગવાન શિવ પર જ હુમલો કરવાની ધૃષ્ટતા કરી. આ મહાભયાનક સંકટ સમયે તેનો નાશ કરવા માટે, કાર્તિક મહિનાના કૃષ્ણ પક્ષની અષ્ટમીના રોજ બપોરના સમયે ભગવાન શિવના રક્તમાંથી ભૈરવનો જન્મ થયો. તેથી જ આ પવિત્ર તિથિને સમગ્ર ભારતમાં 'ભૈરવ અષ્ટમી' તરીકે શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉજવવામાં આવે છે.

2. બ્રહ્માજીના અહંકારનું મર્દન: અન્ય એક કથા એવી છે કે સૃષ્ટિના સર્જનહાર બ્રહ્માજીના પાંચ મુખ હતા અને તેઓ પાંચમો વેદ રચવા જઈ રહ્યા હતા. આ દરમિયાન દેવતાઓના આગ્રહથી મહાકાળ ભગવાન શિવે બ્રહ્માજી સાથે આધ્યાત્મિક ચર્ચા કરી. પરંતુ બ્રહ્માજી અહંકારવશ સત્ય સમજી શક્યા નહીં. ત્યારે મહાકાળના પરમ ઉગ્ર સ્વરૂપ તરીકે ભૈરવ પ્રગટ થયા અને તેમણે પોતાના નખના માત્ર એક જ પ્રહારથી બ્રહ્માજીનું પાંચમું મુખ કાપી નાખ્યું. આ લીલાને કારણે ભૈરવ પર બ્રહ્મહત્યાનું પાપ પણ લાગ્યું હતું.

ભૈરવ ઉપાસનાની મુખ્ય શાખાઓ અને સ્વરૂપો

સમયના વહેણ સાથે આધ્યાત્મિક સાધકો અને સામાન્ય ભક્તોની સુવિધા માટે ભૈરવ ઉપાસનાની મુખ્ય બે શાખાઓ પ્રચલિત થઈ, જે તેમના બે વિભિન્ન ગુણો દર્શાવે છે:

1. બટુક ભૈરવ (સૌમ્ય સ્વરૂપ): બટુક ભૈરવ એ ભગવાન ભૈરવનું સાત્વિક અને બાલ સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે. તેઓ પોતાના આ મધુર અને સૌમ્ય સ્વભાવ માટે પ્રખ્યાત છે. તેઓ ભક્તોની પ્રાર્થના પર શીઘ્ર પ્રસન્ન થઈને તેમને અભય, સુખ અને રક્ષણ પૂરું પાડે છે. સામાન્ય ગૃહસ્થ જીવન જીવતા લોકો માટે તેમની સાધના અત્યંત કલ્યાણકારી છે.

2. કાળ ભૈરવ (ક્રૂર દંડકર્તા): બીજી તરફ, કાળ ભૈરવ એ તેમનું ઉગ્ર અને તામસિક સ્વરૂપ છે. તેઓ સૃષ્ટિમાં ગુનાહિત વૃત્તિઓ, નકારાત્મક શક્તિઓ અને પાપને નિયંત્રિત કરતા ક્રૂર દંડકર્તા (ન્યાયાધીશ) તરીકે પૂજનીય બન્યા. તેઓ સમય (કાળ) અને મૃત્યુના પણ નિયંતા છે, જે સાધકોના આંતરિક શત્રુઓનો નાશ કરે છે.

વિવિધ ધાર્મિક પરંપરાઓમાં સર્વમાન્યતા

ભૈરવ તત્વની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તે માત્ર શૈવ દર્શન પૂરતું સીમિત નથી, પરંતુ ભારતીય સંસ્કૃતિના અન્ય ધર્મોમાં પણ સમાન રીતે વ્યાપક છે:

જૈન દર્શનમાં સ્થાન (નાકોડા ભૈરવ): શૈવ પરંપરાની જેમ જ જૈન દર્શનમાં પણ ભૈરવ પૂજાનું અનન્ય મહત્વ છે. જૈન ભક્તો 'નાકોડા ભૈરવ'ને અત્યંત શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજે છે. તેમને 23 મા તીર્થંકર ભગવાન પાર્શ્વનાથના પરમ રક્ષક દેવતા તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યા છે. જૈન પરંપરામાં તેઓ ભક્તોની આધ્યાત્મિક રક્ષા કરવાની સાથે સાથે તેમને સુખ, વૈભવ અને સમૃદ્ધિ આપનારા દેવ તરીકે પૂજનીય છે. રાજસ્થાનના બાડમેર જિલ્લામાં તેમનું સુપ્રસિદ્ધ અને ચમત્કારી મંદિર આવેલું છે.

બૌદ્ધ અને તિબેટી પરંપરા: બૌદ્ધ ધર્મના વજ્રયાન સંપ્રદાય અને તિબેટીયન બૌદ્ધ પરંપરામાં પણ ભૈરવની પૂજા વિવિધ શક્તિશાળી અને ઉગ્ર સ્વરૂપોમાં થાય છે. ત્યાં તેમને ધર્મના રક્ષક એટલે કે 'ધર્મપાલ' અથવા 'મહાકાલ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે સાધનાના માર્ગમાં આવતા વિઘ્નોનો નાશ કરે છે.

શક્તિ અને સંગીતનો દૈવી સમન્વય

ભગવાન ભૈરવની અર્ધાંગિની દેવી પાર્વતીનો જ સાક્ષાત્ અવતાર છે, જેઓ 'દેવી ભૈરવી' તરીકે ઓળખાય છે. પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર, જ્યારે મહાદેવે પોતાના અંશમાંથી ભૈરવને પ્રગટ કર્યા, ત્યારે તેમણે માતા પાર્વતીને પણ એક એવી શક્તિ પ્રગટ કરવા કહ્યું જે ભૈરવની સહચરી બની શકે. ત્યારબાદ માતા પાર્વતીએ પોતાના અંશમાંથી તંત્રની અધીશ્વરી દેવી ભૈરવીને પ્રગટ કર્યા. ભૈરવની ઉત્પત્તિ મહાદેવના અંશમાંથી થઈ હોવાથી, તેમને શિવના પ્રમુખ ગણ અને આદિશક્તિ પાર્વતીના પરમ અનુચર માનવામાં આવે છે. કાશીના રાજા ગણાતા 'કાશી વિશ્વનાથ' અને ઉજ્જૈનના 'મહાકાલેશ્વર' - આ બંને જ્યોતિર્લિંગો સાથે ભગવાન ભૈરવના મંદિરો અતૂટ રીતે જોડાયેલા છે.

આધ્યાત્મિકતા ઉપરાંત કળા જગતમાં પણ તેમનો પ્રભાવ અજોડ છે. જે રીતે સૃષ્ટિનો સર્વપ્રથમ નાદ કે સ્વર ઓમકાર છે અને ભગવાન શિવ સંગીત તેમજ નૃત્યના આદિ દેવ ગણાય છે, તે જ રીતે શિવ-પાર્વતીના સ્વરૂપ એવા ભૈરવ અને ભૈરવીના નામ પરથી ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતમાં બે અતિ મહત્વના રાગો - 'રાગ ભૈરવ' અને 'રાગ ભૈરવી' ની રચના થઈ છે, જે સવારના ગાન માટે સર્વોચ્ચ માનવામાં આવે છે.

ભૈરવ તંત્ર (વિજ્ઞાન ભૈરવ તંત્ર)નું મહા રહસ્ય

ભૈરવની ઉપાસના પદ્ધતિ મુખ્યત્વે તાંત્રિક હોવાથી અત્યંત ગૂઢ, રહસ્યમય અને ભારે સમર્પણ માંગી લે તેવી છે. સામાન્ય અષ્ટાંગ યોગ કે વેદાંતમાં જેને મનની પરમ શાંતિ અર્થાત્ 'સમાધિ પદ' કહેવામાં આવે છે, તેને ભૈરવ તંત્રની ભાષામાં 'ભૈરવ પદ' અથવા 'ભૈરવી પદ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ તે સર્વોચ્ચ સ્થિતિ છે જ્યાં સાધક તમામ દ્વંદ્વોથી મુક્ત થઈને બ્રહ્મમય બની જાય છે.

ભગવાન શિવે સ્વયં દેવી પાર્વતી સમક્ષ ચેતનાના શિખરે પહોંચવા માટે ૧૧૨ વિશિષ્ટ ધ્યાન પદ્ધતિઓનો ઉલ્લેખ કર્યો છે, જે મહાન ગ્રંથ 'વિજ્ઞાન ભૈરવ તંત્ર' તરીકે અમર છે. આ પદ્ધતિઓ કોઈ જટિલ કર્મકાંડ પર આધારિત નથી, પરંતુ શ્વાસ-પ્રશ્વાસની ગતિ, બે વિચારો વચ્ચેની શૂન્યતા, ભય કે ક્રોધ જેવી તીવ્ર લાગણીઓની ક્ષણે જાગૃત થવું વગેરે જેવી અત્યંત વ્યવહારુ ધારણાઓ છે. આ પદ્ધતિઓનો આશ્રય લઈને સાધક પોતાની ભીતર છુપાયેલા ભૈરવ તત્વને જગાડી શકે છે અને પરમ મુક્તિ મેળવી શકે છે.

નિષ્કર્ષરૂપે, ભૈરવ એ માત્ર સ્મશાનમાં રહેનારા કે સામાન્ય ભય પેદા કરનારા કોઈ ભયાનક દેવતા નથી, પરંતુ તે ભયની સીમાઓ ઓગાળીને ભયમુક્તિ આપનારા પરમ કલ્યાણકારી ચેતના સ્વરૂપ છે. શિવસૂત્રનું વાક્ય "ઉદ્યમો ભૈરવ:" આપણને એ શાશ્વત સંદેશ આપે છે કે જ્યારે કોઈ પણ મનુષ્ય પોતાના જીવનમાં અખંડ જાગૃતિ, પ્રબળ પુરુષાર્થ અને આંતરિક ઉદ્યમની પરાકાષ્ઠાએ પહોંચે છે, ત્યારે તેની અંદર સ્વયં ભૈરવ તત્વ પ્રગટ થાય છે.

આ પણ વાંચો : Bhishma Pitamah : જ્યારે ભક્ત માટે ભગવાને તોડ્યું પોતાનું વચન!