Sant Ravidas :  શા માટે ઓશોએ સંત રૈદાસને સંતોના આકાશનો 'ધ્રુવતારક' કહ્યા?  સ્વધર્મ રક્ષા માટે પ્રાણ ન્યોછાવર કરનાર મહાન સંત રવિદાસજીની નીડર ગાથા,અડગ વ્યક્તિત્વ અને તેમની ધર્મ પ્રત્યેની અતૂટ નિષ્ઠા પર એક વિહંગાવલોકન. 

આજે જ્યારે વિશ્વ જાતિવાદ, સાંપ્રદાયિકતા અને માનસિક અશાંતિના પાયા પર વિભાજિત દેખાય છે, ત્યારે સંત રવિદાસજી (રૈદાસ) ના વિચારો 'દીવાદાંડી' સમાન પ્રતીત થાય છે. તેમનો સંદેશ માત્ર મધ્યકાલીન ભક્તિ આંદોલન પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ ૨૧મી સદીના આધુનિક માનવી માટે પણ એટલો જ પ્રસ્તુત છે. રવિદાસજીએ શીખવ્યું કે 'મનની શુદ્ધિ' એ જ સાચું તીર્થ છે – જો મન પવિત્ર હોય તો કઠરોટમાં પણ ગંગા છે. આજે જ્યારે લોકો બાહ્ય દેખાડા પાછળ દોડી રહ્યા છે, ત્યારે તેમનો 'સ્વધર્મ' અને 'આત્મ-ગૌરવ' નો માર્ગ આપણને આપણી મૂળ ઓળખ સાથે જોડે છે.

Sant Ravidas : 'હું શા માટે કુરાન પઢું', સ્વધર્મ રક્ષાના પ્રકાશ સ્તંભ ગુરુ રવિદાસજી

ઓશોએ સંત રૈદાસને ભારતના સંતોના આકાશના 'ધ્રુવતારક' (Dhruvtara) કહ્યા છે. જાણો કેવી રીતે રૈદાસજીએ સિકંદર લોદીના ધર્માંતરણના દબાણને ઠુકરાવી દીધું હતું.

વીસમી સદીના ચિંતક ઓશો-OSHO એ ગુરુ રવિદાસજીને બુદ્ધ પુરુષો રૂપી તારાઓથી ભરેલા ભારતના આકાશના ધ્રુવતારા ગણાવ્યા હતા. તેઓ કહે છે કે રૈદાસ અને કબીર બંને એક જ સંત રામાનંદ-Ramanand ના શિષ્યો છે! રામાનંદ એ ગંગોત્રી છે જેમાંથી કબીર અને રૈદાસની ધારાઓ વહી છે. રૈદાસના ગુરુ રામાનંદ જેવા અદ્ભુત વ્યક્તિ છે; અને રૈદાસની શિષ્યા મીરા જેવી અદ્ભુત નારી છે! આ બંનેની વચ્ચે રૈદાસની ચમક અનોખી છે.

જો રૈદાસ અને કબીર ન હોત, તો લોકો રામાનંદને કદાચ ભૂલી ગયા હોત. જેમ ફળ પરથી વૃક્ષ ઓળખાય છે, તેમ શિષ્યો પરથી ગુરુની ઓળખ થાય છે. જો રૈદાસનું એક પણ વચન ન બચ્યું હોત અને માત્ર મીરાનું આ કથન બચ્યું હોત કે, 'ગુરુ મિલ્યા રૈદાસ જી', તો પણ પૂરતું હતું. કારણ કે જેને મીરા ગુરુ કહે, તે કોઈ સામાન્ય વ્યક્તિ ન હોઈ શકે. જ્યાં સુધી પરમાત્મા સાક્ષાત સાકાર ન થયા હોય, ત્યાં સુધી મીરા કોઈને ગુરુ ન કહે. એટલા માટે જ હું રૈદાસને ભારતના સંતોથી ભરેલા આકાશમાં ધ્રુવતારા કહું છું.

Sant Ravidas :ધર્માંતરણ સામે અટલ શ્રદ્ધા

ગુરુ રવિદાસજીનો જન્મ ભારતમાં એવા સમયે થયો હતો જ્યારે વિદેશી આક્રમણકારોનું શાસન હતું અને આ શાસકો પર જબરદસ્તી ધર્માંતરણની સનક સવાર હતી. એવું વિચારીને કે સંત રૈદાસને મુસલમાન બનાવવાથી તેમના લાખો ભક્તો પણ મુસલમાન બની જશે, તેમના પર ધર્મ પરિવર્તન માટે અનેક પ્રકારના દબાણો આવ્યા. પરંતુ સંત રૈદાસની શ્રદ્ધા અને નિષ્ઠા અટલ હતી. સદના પીર તેમને મુસલમાન બનાવવા આવ્યા હતા, પરંતુ તેમની ઈશ્વર-ભક્તિ અને આધ્યાત્મિક સાધનાથી પ્રભાવિત થઈને સદના પીર પોતે હિન્દુ બની ગયા અને 'રામદાસ' નામ ધારણ કરી તેમના શિષ્ય બની ગયા.

એક તરફ ગુરુ રવિદાસજી જાતિગત ભેદભાવ, દંભ અને કર્મકાંડનો વિરોધ કરતા હતા, તો બીજી તરફ વૈદિક ધર્મના દાર્શનિક પક્ષમાં તેમની પૂર્ણ આસ્થા અતૂટ હતી.

સિકંદર લોદીના પ્રયાસો અને રૈદાસજીનો જવાબ

સિકંદર લોદીએ તેમને મુસલમાન બનાવવા માટે લાલચ અને દબાણ બંનેની નીતિ અપનાવી હતી. તેણે લોકો મોકલ્યા, પરંતુ રૈદાસજીનો ઉત્તર સ્પષ્ટ અને નીડર હતો. તેઓ વારંવાર હિન્દુ ધર્મમાં પોતાની શ્રદ્ધા અને આસ્થા વ્યક્ત કરતા રહ્યા. તેમની દ્રષ્ટિ સ્પષ્ટ હતી:

वेद वाक्य उत्तम धरम, निर्मल वाका ज्ञान।

यह सच्चा मत छोडकर, मैं क्यों पहुं कुरान।

सुति-साय-स्मृति गाई, प्राण जाय पर चरम न आई।

कुरान अडिश्त न चाहिए, मुझको हुर हजार।

वेद बरम त्यागू नहीं, जी गल चलै कटर।

वेद धरम है पूરણ चरमा, कार कल्याण मिटावे भरना।

सत्य सनातनं वेद हैं, ज्ञान धर्म सांद।

जो ना आने वेद की, दूधा करें तकवाद।

ધર્મ પરિવર્તનનો ઇનકાર કરવા પર જ્યારે સિકંદર લોદીએ તેમને કઠોર દંડની ધમકી આપી, ત્યારે તેમણે નિર્ભયતાથી જવાબ આપ્યો:

मैं नहिं दब्बू ताल गैतारा, गंग त्याग गहूँ ताल किनारा।

प्राण तंजू पर धर्म न देऊ, तुमसे शाह सत्य कठ देऊ।

चोटी शिखा कबहुँ नहि त्यागै, वस्त्र समेत देह भल त्यागै।

कंठ कृपाण का करी प्रहारा, चाहे डुलाची सिन्धु मझाय॥

મુસ્લિમ આતંકના કાળમાં ભક્તિની ગંગા

મુસ્લિમ આતંકના એ કઠિન સમયમાં પણ સંત રૈદાસે સાચી ભક્તિની નિર્મળ ગંગા વહાવી હતી. તેમણે સેંકડો ભક્તિ પદોની રચના કરી. તેઓ પોતાના ઇષ્ટને ગોવિંદ, કેશવ, રામ, કાન્હા, બનવારી, કૃષ્ણ-મુરારી, દીનદયાળ, નરહરિ, ગોપાલ, માધવ વગેરે નામોથી સંબોધતા હતા. તેમનો ઈશ્વર માત્ર મંદિરમાં બિરાજતી મૂર્તિ નથી, પણ તે કણ-કણમાં વસતા નિરાકાર બ્રહ્મની સુંદર પ્રતીતિ છે.

ગુરુ રૈદાસ કહે છે કે રામ વગર આ સાંસારિક જંજાળમાંથી મુક્તિ મેળવવી કઠિન છે:

राम लिन सेसै गोठिन छूटे

काम क्रोध मद मोड माया, इन पंचनि मिति लुटे।

ભક્ત રૈદાસ પરમહંસની નિસ્પૃહ સ્થિતિમાં પહોંચી ગયા હતા. તેઓ કહેતા કે મેં સંસારના તમામ સંબંધો તોડી નાખ્યા છે, હવે તો માત્ર પ્રભુના ચરણોનો જ સહારો છે:

मैं हुरि प्रीति सजाने की तोरी, सब सौ तोरी तुम्हें संग जोरी। सब परिहरि मैं तुमही आसा, मन चत्चन क्रम कडे रैदासा ॥

પ્રભુ અને ભક્તનું અતૂટ જોડાણ

ભક્ત રૈદાસના અભીષ્ટ દેવ રામ છે - સર્વવ્યાપી રામ. એ જ ભક્તિના સહારે તેઓ જીવનના તમામ કાર્યો કરે છે. તેમનું પોતાનું કંઈ નથી, જે છે તે રામનું જ છે:

राम नाम धन पायौ तार्थे, सहज करूँ व्यौહાર રે।

राम नाम हम लादयौ ताथै, विष लाद्यौ संसार રે॥

ભક્તિની પરાકાષ્ઠા જુઓ કે રૈદાસ કહી ઉઠે છે કે ભગવાન, તમારી સાર્થકતા માટે અમે (ભક્તો) આવશ્યક છીએ. તેઓ અધિકાર પૂર્વક પોતાના પ્રભુ સાથે જોડાયેલા છે:

अब कैसे छूटे राम रट लागी। प्रभुजी तुम चन्दन हम पानी।

जाकी अंग-અંગ बास समानी प्रभुજી तुम घन वन हम मोરા।

जैसे चितवत चंद चकोરા प्रभुજી तुम मोती हम धागा।

अपने छूटन को जतन करहु, हम छूटे तुम आराधे॥ 

ऐसी भक्ति करै रैદાસા ॥

આ પદનો ભાવ: રામ નામની જે રટ લાગી છે તે હવે કેવી રીતે છૂટે? પ્રભુજી, જો તમે ચંદન છો તો અમે પાણી છીએ, અમે તમારી સાથે મળીને ઘસાઈશું ત્યારે જ તમારી સુગંધ ચારેબાજુ ફેલાશે. તમે વાદળ છો તો અમે મોર છીએ, અમારા નૃત્યથી જ તમારી શોભા છે. તમે ચંદ્ર છો તો અમે ચકોર પક્ષી છીએ. તમે દીવો છો તો અમે તેની વાટ છીએ, વાટ વગર દીવો પ્રકાશ કેવી રીતે આપશે? તમે મોતી છો તો અમે દોરો છીએ, દોરા વગર હાર કેવી રીતે બનશે? તમે સોનું છો તો અમે સુહાગા છીએ.

રૈદાસે એવી ભક્તિ કરી છે કે તેઓ પ્રભુ સાથે એકરૂપ થઈ ગયા છે. એક પદમાં તેઓ ગાય છે:

जो हम बौधे मोह फाँस हम प्रेम बंधनि तुम बांधे। 

એટલે કે, "હે માધવ! જો તમે મને સંસારના મોહમાં બાંધ્યો છે, તો મેં પણ તમને મારા પ્રેમથી બાંધી લીધા છે. હું તો તમારી આરાધના કરીને બંધનમુક્ત થઈ ગયો છું, હવે તમે મારા પ્રેમમાંથી છૂટવાનો ઉપાય કરો!"

જાતિથી ઉપર ઉઠેલી ભક્તિ

ગુરુ રૈદાસે પોતાના જીવનમાં સિદ્ધ કરી દીધું કે ત્યાગ, સમર્પણ અને ભક્તિથી વ્યક્તિ ઉંચો ઉઠે છે અને પછી તેની જાતિ મહત્ત્વહીન બની જાય છે.

ગુરુ રવિદાસનો ભક્તિભાવ જોઈને કાશી નરેશ તેમના શિષ્ય બન્યા. ચિત્તોડના મહારાણા ઉદય સિંહના પત્ની ઝાલી રાણી સંત રૈદાસના શિષ્યા બન્યા. દેશભરમાં પ્રતિષ્ઠા ધરાવતા ચિત્તોડની કુલવધૂ મીરાબાઈએ પણ રૈદાસને જ પોતાના ગુરુ તરીકે સ્વીકાર્યા. કૃષ્ણભક્તિમાં ડૂબેલા મીરાએ અનેક વિરોધ સહન કરીને ગુરુ રૈદાસનું શરણ લીધું. મીરા અને ભક્ત રૈદાસનું મિલન એ સગુણ અને નિર્ગુણ ભક્તિધારાઓનું મિલન તો છે જ, સાથે જ જાતિના આધારે ભેદભાવ રાખનારાઓ માટે એક સુંદર અને અનુકરણીય બોધપાઠ પણ છે.

આ પણ વાંચો : Bhagavad Gita : પૂર્ણ પુરુષોત્તમની मुखपद्मविनिःसृता -એક દિવ્ય જીવનશાસ્ત્ર