• Stress Management in Gita : શું જીવનના તણાવથી મુક્તિ મેળવવી છે? જાણો ગીતાના 'માત્રાસ્પર્શાસ્તુ કૌન્તેય' શ્લોક દ્વારા તણાવ વ્યવસ્થાપનની અદભૂત જડીબુટ્ટી. અર્જુનની નિષ્ઠા અને કૃષ્ણના સમર્પણ દ્વારા શાંતિ મેળવવાનો સાચો માર્ગ.

Stress Management in Gita :  માનવ જીવન એ દ્વંદ્વનું રણમેદાન છે, જ્યાં દરરોજ 'ચિંતા' અને 'ચિંતન' વચ્ચે મહાભારત ખેલાય છે. આજના આધુનિક યુગમાં માણસ પાસે સુખના સાધનો તો છે, પણ શાંતિનો અભાવ છે. આનું મુખ્ય કારણ એ છે કે આપણે પરિસ્થિતિઓને બદલવા મથીએ છીએ, પણ મનની સ્થિતિને સ્થિર કરવાનું ભૂલી જઈએ છીએ. શ્રીમદ ભગવદ્ ગીતાના બીજા અધ્યાયમાં ભગવાન કૃષ્ણ અર્જુનને જીવનના સૌથી મોટા 'સ્ટ્રેસ મેનેજમેન્ટ'નો મંત્ર આપે છે:

मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।

आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ 2-१४ ॥

"હે કુંતીપુત્ર! ઇન્દ્રિયો અને વિષયોનો સંયોગ જ ટાઢ-તડકો અને સુખ-દુઃખ આપનારો છે. તે આવવા-જવાવાળો અને અનિત્ય છે, માટે હે ભારત! તું તેને સહન કર."

આ શ્લોક માત્ર આધ્યાત્મિક ઉપદેશ નથી, પણ એક એવી મનોવૈજ્ઞાનિક ચાવી છે જે અર્જુન જેવા મહાનાયકને મૃત્યુના ભય વચ્ચે પણ ગાઢ નિદ્રાની ભેટ આપે છે. ચાલો સમજીએ, આ 'તિતિક્ષા' અને 'સમર્પણ' કેવી રીતે આપણા જીવનના તણાવને ઓગાળી શકે છે.

Stress Management in Gita :  જીવનમાં  વ્યવહારુ મેનેજમેન્ટ

શ્રીમદ ભગવદ્ ગીતાનો પેલો શ્લોક—*"માત્રાસ્પર્શાસ્તુ કૌન્તેય..."*—જ્યારે જીવનના વ્યવહારુ મેનેજમેન્ટ સાથે જોડાય છે, ત્યારે તે 'આસ્તિકતા' અને 'નિષ્ઠા'ના સર્વોચ્ચ શિખર પર લઈ જાય છે. તણાવ વ્યવસ્થાપન (Stress Management) માત્ર માનસિક કસરત નથી, પણ તે પરમાત્મા પરના અતૂટ ભરોસાની ફળશ્રુતિ છે.
અહીં અર્જુનની કૃષ્ણ પ્રત્યેની જે નિષ્ઠા છે, તે આધુનિક માનવી માટે "ચિંતામુક્ત" થવાની જડીબુટ્ટી સમાન છે.

Stress Management in Gita : આસ્તિકતા: તણાવ સામેનું અમોઘ શસ્ત્ર

આસ્તિકતા એટલે માત્ર મંદિરે જવું કે પૂજા કરવી એટલું જ નહીં, પણ 'તે' (પરમાત્મા) બેઠો છે અને તે જે કરશે તે ઉચિત જ હશે, એવો અચળ વિશ્વાસ. જ્યારે કૃષ્ણ અર્જુનને કહે છે કે સુખ-દુઃખ તો આવવા-જવા વાળા છે, ત્યારે અર્જુન તે સ્વીકારી શકે છે કારણ કે તેને કૃષ્ણના શબ્દોમાં શ્રદ્ધા છે.
આપણો તણાવ વધવાનું કારણ એ છે કે આપણે બધું જ આપણી બુદ્ધિથી સંભાળવા માંગીએ છીએ. જ્યારે આપણે ઈશ્વરને 'સારથિ' બનાવી લઈએ છીએ, ત્યારે અડધો તણાવ તો ત્યાં જ ઓગળી જાય છે.
*જ્યારે મૃત્યુ સામે હોય ત્યારે પણ ગાઢ નિદ્રા: અર્જુનનો અતૂટ ભરોસો*
અર્જુનની નિષ્ઠાનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ મહાભારતના યુદ્ધ દરમિયાન જોવા મળે છે. જ્યારે ભીષ્મ પિતામહે ભયંકર પ્રતિજ્ઞા લીધી કે "આવતીકાલે સૂર્યાસ્ત પહેલા હું અર્જુનનો વધ કરીશ." ભીષ્મ જેવા મહાપરાક્રમી અને ઈચ્છામૃત્યુનું વરદાન ધરાવનાર યોદ્ધાની આ પ્રતિજ્ઞા નાનીસૂની નહોતી.
આ સમાચારથી આખી પાંડવ છાવણીમાં હાહાકાર મચી ગયો હતો. યુધિષ્ઠિર સહિતના તમામ પાંડવો અને સૈનિકો ચિંતામાં ડૂબી ગયા હતા કે કાલે શું થશે? શું અર્જુન બચશે? પરંતુ આશ્ચર્યની વાત એ હતી કે જેનો વધ થવાનો હતો, તે અર્જુન પોતાની છાવણીમાં નિરાંતે ગાઢ નિદ્રામાં પોઢ્યો હતો!
જ્યારે કૃષ્ણએ તેને પૂછ્યું કે, "અર્જુન, તને ડર નથી લાગતો? આખી છાવણી જાગે છે અને તું સુવે છે?" ત્યારે અર્જુનનો જવાબ આસ્તિકતાની ચરમસીમા હતો. અર્જુને કહ્યું: *"હે કેશવ! મારે જાગવાની શું જરૂર છે? મારી ચિંતામાં તમે જાગો જ છો ને!"* આ છે તણાવ વ્યવસ્થાપનનું પરમ શિખર. અર્જુનને ખબર હતી કે જેણે રથની લગામ પકડી છે, તે મારા જીવનની લગામ પણ પકડીને જ બેઠો છે.

સમર્પણથી આવતી સહનશક્તિ (તિતિક્ષા)

શ્લોકમાં જે 'તિતિક્ષા' (સહનશક્તિ)ની વાત છે, તે અર્જુન માટે સહજ હતી કારણ કે તેનું સમર્પણ પૂર્ણ હતું. જે માણસ ભગવાનને સમર્પિત હોય છે, તેની સહન કરવાની શક્તિ અનેકગણી વધી જાય છે. તેને ખબર છે કે આવનારી મુશ્કેલી 'માત્રાસ્પર્શ' એટલે કે માત્ર ઇન્દ્રિયોનો અનુભવ છે, આત્માનો નહીં.
આપણો ડર આપણને થકવી નાખે છે, પણ અર્જુનનો ભરોસો તેને આરામ આપે છે. તણાવ વ્યવસ્થાપનનો સાચો અર્થ એ નથી કે સમસ્યાઓ ન આવે, પણ સમસ્યાઓ વચ્ચે પણ કૃષ્ણના ખોળામાં માથું રાખીને સુઈ શકવાની નિશ્ચિંતતા કેળવવી એ જ સાચું મેનેજમેન્ટ છે.

આજની પ્રસ્તુતતા: નિષ્ઠાવાન બનો, નિશ્ચિંત બનો

આજે માણસ નાની નાની વાતોમાં ડિપ્રેશન-Depression અને એન્ઝાયટી-Anxiety (ચિંતા)નો શિકાર બને છે. કારણ કે તેણે પોતાના જીવનના રથના સારથિ તરીકે અહંકારને બેસાડ્યો છે. જો આપણે અર્જુનની જેમ કૃષ્ણ પ્રત્યે નિષ્ઠાવાન બનીએ, તો દુનિયાની કોઈ પણ પ્રતિજ્ઞા કે મુશ્કેલી આપણી શાંતિ છીનવી શકે નહીં.

જીવનમાં જ્યારે મુશ્કેલીઓનો સૂર્યાસ્ત થવાનો ભય હોય, ત્યારે જાગવાની જવાબદારી આપણી બુદ્ધિની નહીં પણ પરમાત્મા પરની આપણી નિષ્ઠાની હોવી જોઈએ. 'આગમાપાયિનઃ' એટલે કે પરિસ્થિતિ બદલાશે જ, પણ જે કૃષ્ણના ચરણમાં છે તેની શાંતિ ક્યારેય ભંગ થતી નથી.

તણાવનું નિવારણ બહારની પરિસ્થિતિઓ બદલવાથી નહીં, પણ અંદરના સારથિને બદલવાથી આવે છે. અર્જુનની મહાનતા તેના ગાંડિવમાં નહોતી, પણ તેની એ દ્રઢ શ્રદ્ધામાં હતી કે "જ્યાં યોગેશ્વર કૃષ્ણ છે, ત્યાં વિજય નિશ્ચિત છે." આપણે પણ જ્યારે આપણા કર્મો કૃષ્ણને અર્પણ કરીએ છીએ, ત્યારે ચિંતાનું વિષ અમૃતમાં બદલાઈ જાય છે.

ગીતાના અંતિમ શ્લોકમાં સંજય જે કહે છે, તે જ જીવનના સફળ મેનેજમેન્ટનું અંતિમ સત્ય છે:

यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।

तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥ ७८ ॥ અધ્યાય-18 

જ્યાં નિષ્ઠાવાન 'અર્જુન' (કર્તા) અને માર્ગદર્શક 'કૃષ્ણ' (પરમાત્મા) એકરૂપ થાય છે, ત્યાં જ શાંતિ, વિજય અને એશ્વર્યનો ઉદય થાય છે. જે દિવસે આપણે આપણા જીવનની લગામ ઈશ્વરના હાથમાં સોંપીને "તિતિક્ષા" કેળવીશું, તે દિવસે કોઈપણ માનસિક રોગ કે તણાવ આપણી ચેતનાને સ્પર્શી શકશે નહીં.

શું આપણે આપણા જીવનના તણાવ વખતે કૃષ્ણ પર અર્જુન જેવો ભરોસો મૂકી શકીએ છીએ? જે દિવસે આ ભરોસો જાગશે, તે દિવસે ઊંઘની ગોળીઓની જરૂર નહીં પડે, પણ કૃષ્ણનું સ્મરણ જ પૂરતું હશે.

આ પણ વાંચો : Chaturmas :ભક્તિ, સાધના અને આત્મકલ્યાણનો પવિત્ર કાળ