કોઈ વ્યક્તિના જવાથી ‘એક યુગ પૂરો થયો’ એવું વિધાન ત્યારે જ સાર્થક લાગે જ્યારે તે વ્યક્તિનું કાર્ય પોતાના સમકાલીનોથી લઈને આવનારી અનેક પેઢીઓ પર અમીટ છાપ છોડી ગયું હોય. ભારતીય સિનેમાના આકાશમાં દિલીપકુમાર એક એવો સૂર્ય હતા, જેમના અસ્ત થવાથી માત્ર એક કલાકાર નહીં પણ અભિનયની આખી પાઠશાળાનો અંત આવ્યો છે. પાંચ દાયકાની ઝળહળતી કારકિર્દી અને લગભગ ૧૦૦ વર્ષનું હર્યુંભર્યું જીવન એ ઈશ્વરના આશીર્વાદ સમાન છે, જે માત્ર નસીબદારોને જ પ્રાપ્ત થાય છે.

Dilip Kumar : અભિનયના આયકન: ‘જ્વારભાટા’ થી ‘કિલા’ સુધીની સફર

વર્ષ 1944 માં જ્યારે 22 વર્ષની વયે યુવાન દિલીપકુમારે ‘જ્વારભાટા’ ફિલ્મથી હીરો તરીકે શરૂઆત કરી, ત્યારે કોઈને કલ્પના નહોતી કે આ વ્યક્તિ ભારતીય સિનેમાનો ‘પીયરલેસ આયકન’ ‘Peerless Icon’બનશે. ૧૯૯૧ની ‘સૌદાગર’ હોય કે ૧૯૯૮ની છેલ્લી ફિલ્મ ‘કિલા’, તેમની પાંચ દાયકાની સફરે સિનેમાને ગૌરવ અપાવ્યું છે. પચાસ અને સાઈઠના દાયકાની તેમની ફિલ્મો આજે પણ એ વાતની સાક્ષી પૂરે છે કે હિન્દી ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં તેમનું પ્રદાન કેટલું ગંજાવર છે.

અભિનય એ માત્ર સંવાદો બોલવા નથી, પણ મૌન દ્વારા ઘણું કહી જવાની કળા છે. દિલીપકુમાર એ મૌનના સૌથી મોટા જાદુગર હતા.

Dilip Kumar : દિલીપકુમારની ‘છાયા’ અને પ્રભાવશાળી વ્યક્તિત્વ

દિલીપકુમાર માત્ર એક અભિનેતા નહોતા, પણ એક પ્રભાવ હતા. રાજેન્દ્રકુમાર, મનોજકુમાર કે ધર્મેન્દ્ર જેવા સમકાલીનો હોય કે અમિતાભ બચ્ચન, નસીરુદ્દીન શાહ અને શાહરૂખ ખાન જેવા દિગ્ગજો – આ તમામ કલાકારો ક્યાંક ને ક્યાંક પોતાના હાવભાવ કે સંવાદ બોલવાની છટામાં અજાણતા પણ દિલીપકુમારની શૈલીની છાયામાંથી બહાર નીકળી શક્યા નથી. એક જમાનામાં યુવાનોમાં તેમનું જે ‘ઘેલું’ હતું, તે આજે સાઠની ઉંમરે પહોંચેલા આપણા વડીલોની યાદોમાં જીવંત છે.

સિનેમાની ‘પાપડી’ અને ‘ઈયળો’ વચ્ચેનો તફાવત

ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રી વિશે વાત કરતી વખતે નકારાત્મકતાને બાજુ પર મૂકી સકારાત્મકતા માણવાની જરૂર છે. લતા મંગેશકર, નૌશાદ, રફી સાહેબ કે બર્મન દા જેવી વિભૂતિઓએ જે મહાન કામ કર્યું છે, તે જ સાચું સિનેમા છે. અંગ્રેજીમાં કહેવાય છે તેમ, 'Don't throw the baby out with the bathwater'. ઇન્ડસ્ટ્રીની ક્ષતિઓને જુદી તારવીને જે શ્રેષ્ઠ સર્જન છે તેનો આસ્વાદ માણવો જ સ્વસ્થ માનસિકતાની નિશાની છે. દિલીપકુમાર એ જ શ્રેષ્ઠ સર્જનનું કેન્દ્રબિંદુ હતા.

સાહિત્યના આયનામાં ‘ટ્રેજેડી કિંગ’-Tragedy King

દિલીપકુમારને સમજવા માટે માત્ર એક લેખ પૂરતો નથી. તેમના વ્યક્તિત્વના અનેક પાસાઓ જાણવા માટે તેમની આત્મકથા "ધ સબસ્ટન્સ ઍન્ડ ધ શેડો" શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે. આ ઉપરાંત, બની રૂબેન લિખિત 'સ્ટાર લેજન્ડ ઑફ ઇન્ડિયન સિનેમા', ત્રિનેત્ર બાજપાઈની 'પિયરલેસ આયકન ઈન્સ્પાયરિંગ જનરેશન્સ', ઉર્મિલા લાંબાની 'ધ થેસ્પિયન' અને સંજિત નાર્વેકરની 'ધ લાસ્ટ એમ્પરર' જેવા પુસ્તકો તેમની મહાનતાના દસ્તાવેજો છે. આ દળદાર ગ્રંથો સિનેમા પ્રેમીઓ માટે જ્ઞાનનો ખજાનો છે.

આપણું સદ્ભાગ્ય છે કે આપણે એ જ હવામાં શ્વાસ લઈ રહ્યા છીએ જેમાં દિલીપકુમાર, લતાજી અને બચ્ચનજી જેવી સદીની મહાન હસ્તીઓ રહી છે. ભલે આપણે તેમના સુવર્ણકાળના પ્રત્યક્ષ સાક્ષી નથી બની શક્યા, પણ તેમની ફિલ્મો અને સાહિત્ય દ્વારા તેઓ આપણી વચ્ચે હંમેશા જીવંત રહેશે. 

આ પણ વાંચો : 'સરકે ચુનર' સોંગ્સ પર મચ્યો ભારે હોબાળો!, ડાંસર Nora Fatehi ની વધી મુશ્કેલી