Geet Goshti :  જાણો આર.ડી. બર્મન (પંચમ દા) અને લતા મંગેશકરના અમર સંગીત પાછળની અજાણી વાતો. ગુલઝારના શબ્દો, પંચમની ધૂન અને લતાજીના અવાજે કેવી રીતે 'આંધી' અને 'અમર પ્રેમ' જેવા ગીતોમાં આત્મા પૂર્યો, તેની એક ભાવુક સફર

ભારતીય સંગીતના ઇતિહાસમાં ૧૯૭૦નો દાયકો એક સુવર્ણ યુગ હતો. એકતરફ ગુલઝાર હતા, જેમના શબ્દોમાં ભીની માટીની સુગંધ અને આકાશની વિશાળતા હતી; તો બીજી તરફ આર.ડી. બર્મન (પંચમ દા) હતા, જેઓ પશ્ચિમી વાદ્યો અને ભારતીય લોકગીતોના મિશ્રણથી સંગીતમાં ક્રાંતિ લાવી રહ્યા હતા. ગુલઝારના અટપટા છતાં અર્થસભર શબ્દોને જો કોઈ સમજી શકતું, તો તે પંચમ હતા. અને જ્યારે આ જોડીને લતા મંગેશકર જેવો અમર અવાજ મળ્યો, ત્યારે એવા ગીતો જન્મ્યા જે આજે અડધી સદી પછી પણ એટલા જ તાજા લાગે છે.

Geet Goshti : સ્ટુડિયોના એ પડઘા: જ્યાં ઈતિહાસ રચાઈ રહ્યો હતો

૧. 'આંધી' અને રાતોની ઊંઘ: 'આંધી' ફિલ્મનું ગીત "તેરે બિના ઝિંદગી સે કોઈ શિકવા તો નહીં..." આજે વિરહ અને પ્રેમનું રાષ્ટ્રીય ગીત બની ગયું છે. પરંતુ આ ગીત બનાવતી વખતે પંચમ દા ભારે દબાણમાં હતા. ગુલઝારના ગીતની પંક્તિઓ ગદ્ય જેવી હતી, તેને લયમાં ઢાળવી મુશ્કેલ હતી. પંચમ દા કલાકો સુધી હાર્મોનિયમ પર આંગળીઓ ફેરવતા રહ્યા, રાતો સુધી સૂઈ શક્યા નહીં. જ્યારે ધૂન તૈયાર થઈ, ત્યારે તેમને ડર હતો કે લતા દીદી આ પ્રયોગને કેવી રીતે લેશે? પણ જ્યારે લતાજીએ ગાયું, ત્યારે પંચમ દાની આંખો ભીની થઈ ગઈ હતી.

૨. હાર્મોનિયમ પર ગંભીર પંચમ: સામાન્ય રીતે સ્ટુડિયોમાં મજાક-મસ્તી કરતા પંચમ દા લતાજી સામે એક શિસ્તબદ્ધ વિદ્યાર્થી બની જતા. 'અમર પ્રેમ' ના ગીતોના રેકોર્ડિંગ વખતે સ્ટુડિયોમાં પિન-ડ્રોપ સાઈલન્સ રહેતું. ગીતની નાજુકાઈ એટલી હતી કે પંચમ દાને ડર હતો કે જો જોરથી શ્વાસ લેવાશે તો પણ ગીતની સંવેદના તૂટી જશે.

૩. "રૈના બીતી જાયે": એક શાસ્ત્રીય ચમત્કાર: ફિલ્મ 'અમર પ્રેમ' નું ગીત "રૈના બીતી જાયે" રેકોર્ડ થઈ રહ્યું હતું. આ ગીતમાં રાગ તોડી અને ખમાજનું મિશ્રણ હતું. જ્યારે લતાજીએ અંતરામાં એક લાંબી અને જટિલ 'તાન' લીધી, ત્યારે સ્ટુડિયોમાં હાજર તમામ મ્યુઝિશિયનો સ્તબ્ધ થઈ ગયા. પંચમ દાએ હેડફોન ઉતારી ફેંક્યા, પોતાની ખુરશી પરથી ઉભા થયા અને જોરજોરથી તાળીઓ પાડવા લાગ્યા. તેઓ બોલી ઉઠ્યા, "દીદી, તમે તો માણસ નથી, દેવી છો!"

Geet Goshti : ગુલઝારની ક્રિએટિવિટી: શબ્દો જે બોલતા હતા

ગુલઝાર અને પંચમ દાનો સંબંધ 'યારી' થી પર હતો. ગુલઝાર ઘણીવાર એવા શબ્દો લાવતા જે સંગીતબદ્ધ કરવા અઘરા હોય. પંચમ દા મજાકમાં કહેતા, "ગુલઝાર, તું એક દિવસ મને અખબારની હેડલાઈન પર પણ ધૂન બનાવડાવીશ!" પણ હકીકતમાં, ગુલઝારની કલ્પનાશીલતા જ પંચમ દાના શ્રેષ્ઠ સંગીતનું કારણ બની. 'ઈજાઝત' ફિલ્મનું ગીત "મેરા કુછ સામાન..." તેનું જીવંત ઉદાહરણ છે, જ્યાં કવિતા અને સંગીત એકબીજામાં ઓગળી ગયા છે.

:એક ક્યારેય ન ભૂલાનારો વારસો

પંચમ દા અને લતા મંગેશકરની જુગલબંદી માત્ર કામ પૂરતી મર્યાદિત નહોતી, તે શિષ્ય અને ગુરુ, ભાઈ અને બહેન જેવી આત્મીય હતી. પંચમ દા હંમેશા કહેતા: "હું ગમે તેટલા પ્રયોગો કરું, ગમે તેટલા નવા સાઉન્ડ્સ લાવું, પણ જ્યાં સુધી દીદી એ સૂરને સ્પર્શ ન કરે, ત્યાં સુધી સંગીતમાં આત્મા આવતો નથી."

આજે ટેકનોલોજી અને ઓટો-ટ્યુનના જમાનામાં, જ્યારે આપણે 'આંધી' કે 'અમર પ્રેમ'ના ગીતો સાંભળીએ છીએ, ત્યારે અહેસાસ થાય છે કે સંગીત માત્ર કાનની મજા નથી, પણ હૃદયનો સંવાદ છે. ગુલઝારના શબ્દો, પંચમનું પાગલપન અને લતાજીની પવિત્રતા—આ ત્રણેયનું મિલન એ કુદરતની ભેટ હતી, જે સદીઓમાં એકાદ વાર જ બને છે.

જ્યારે તમે આગલી વખતે "બીતી ના બિતાઈ રૈના" કે "કુછ તો લોગ કહેંગે" સાંભળો, ત્યારે યાદ કરજો કે આ ગીતો પાછળ કેટલી રાતોની મહેનત, કેટલા આંસુ અને કેટલું સમર્પણ છુપાયેલું છે. પંચમ દા ભલે આજે આપણી વચ્ચે નથી, પણ લતાજીના અવાજમાં ધબકતું તેમનું સંગીત હંમેશા અમર રહેશે.

આ પણ વાંચો  Sengol : સંગ્રહાલયની ધૂળથી સંસદના ગૌરવ સુધીની 'સેંગોલ'ની સફર