Movie Aastha : ચીસો વિનાનો સન્નાટો અને તૂટતા વિશ્વાસની વાત

ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસમાં કેટલીક ફિલ્મો એવી બની છે, જે માત્ર મનોરંજન પૂરતી મર્યાદિત રહેવાને બદલે સમાજની વરવી વાસ્તવિકતાનો અરીસો બની જાય છે.90 નો દાયકો એવો સમય હતો જ્યારે ભારતમાં આર્થિક ઉદારીકરણ (Liberalization) અને વૈશ્વિકરણ પગપેસારો કરી ચૂક્યા હતા. બજારો નવી અને આકર્ષક વસ્તુઓથી ઊભરાઈ રહ્યા હતા, અને તેની સાથે જ સામાન્ય માણસની ઈચ્છાઓ અને સંબંધોના સમીકરણો પણ બદલાઈ રહ્યા હતા. આ જ બદલાતા સામાજિક મૂલ્યો, મધ્યમવર્ગીય સપનાઓની ભૌતિકવાદી ભૂખ અને માનવીય સંબંધોની જટિલ કશ્મકશને દિગ્દર્શક બાસુ ભટ્ટાચાર્યે તેમની 1996 ની માસ્ટરપીસ ફિલ્મ 'આસ્થા-Aastha : In the Moon of Desire ' માં અત્યંત સંવેદનશીલ અને બોલ્ડ રીતે રજૂ કરી છે. આ ફિલ્મ એક એવા પરિવારની વાર્તા છે, જ્યાં પ્રેમ તો છે, પરંતુ 'વધુ પામવાની લાલસા' કેવી રીતે ધીમે ધીમે સંબંધોના મૂળિયાં ખોખલા કરી નાખે છે, તેનું આબેહૂબ ચિત્રણ અહીં જોવા મળે છે. 

Movie Aastha : મધ્યમવર્ગનું  ખોખલાપણું, ભૌતિકવાદી ઈચ્છાઓ

ગુલઝાર(Gulzar) સાહેબે લખેલ કથા પટકથા ફિલ્મ 'આસ્થા' ને એક કવિતા કક્ષાએ લઈ જાય છે. ભટ્ટાચાર્ય દ્વારા નિર્દેશિત 1996 ની ક્લાસિક ફિલ્મ 'આસ્થા' (Aastha) નો આત્મા છે. આ ફિલ્મ માત્ર એક વાર્તા નથી, પરંતુ ૯૦ના દાયકાના ભારતીય મધ્યમવર્ગનું  ખોખલાપણું, ભૌતિકવાદી ઈચ્છાઓ (Materialism) અને લગ્નજીવનના જટિલ ઉતાર-ચઢાવનો એક અત્યંત સંવેદનશીલ અને બોલ્ડ દસ્તાવેજ છે.

સંતોષ અને સીમિત આવક વચ્ચેનો પ્રેમ

ફિલ્મની શરૂઆત અમર, માનસી અને તેમની નાની દીકરીના એક ખુશહાલ પરિવારથી થાય છે. અમર (ઓમ પુરી) એક પ્રામાણિક પ્રોફેસર છે. તેની આવક સીમિત છે, પણ ઘરમાં સન્માન અને પ્રેમ છલકાય છે. અમર અને માનસી વચ્ચેનો સ્નેહ અને શારીરિક-માનસિક તાલમેલ અદભુત છે. અમર અવારનવાર માનસી માટે કવિતાઓ વાંચે છે, જે તેમના સંબંધોની ઊંડાઈ દર્શાવે છે.

 ભૌતિકવાદની જાળ અને એક નવો વળાંક

90 નો દાયકો એ ભારતમાં આર્થિક ઉદારીકરણ (Liberalization) નો સમય હતો, જ્યારે બજારમાં નવી-નવી વસ્તુઓ આવી રહી હતી. સમયની સાથે, સમાજની તડક-ભડક જોઈને માનસી (રેખા) ના મનમાં અજાણતાં જ એક અસંતોષ જન્મ લે છે. તે પોતાની દીકરી માટે મોંઘા બૂટ, સારા કપડાં અને પોતાના માટે એક બહેતર લાઈફસ્ટાઈલ ઈચ્છે છે, જે અમરના સીમિત પગારમાં શક્ય નથી.

આ જ સમયે માનસીની મુલાકાત રીના (ડેઝી ઈરાની) નામની ઉચ્ચ વર્ગની મહિલા સાથે થાય છે. રીના માનસીની આર્થિક જરૂરિયાતો અને તેની મહત્ત્વાકાંક્ષાઓને પારખી જાય છે. તે માનસીને શોર્ટકટથી પૈસા કમાવવાનો રસ્તો બતાવે છે અને તેને 'લક્ઝરી પ્રોસ્ટિટ્યુશન' (Luxury Prostitution) ની અંધારી દુનિયામાં ધકેલે છે.

આત્મગ્લાનિથી આદત સુધીની સફર અને બેવડું જીવન

શરૂઆતમાં માનસીને પોતાના આ પગલાંથી ભયંકર આત્મગ્લાનિ થાય છે. પરંતુ ધીમે-ધીમે જ્યારે તે પૈસાથી તેની અને તેની દીકરીની તમામ ઈચ્છાઓ પૂરી થવા લાગે છે, ત્યારે તે આ બેવડું જીવન જીવવાની આદી થઈ જાય છે.

એક તરફ: તે ઘરની આદર્શ પત્ની અને પ્રેમાળ માતા છે.

બીજી તરફ: તે હાઈ-ક્લાસ કોલ ગર્લ બની જાય છે.

માનસી તેના પતિ અમરને ખોટું કહે છે કે આ પૈસા તેને ટ્યુશન ભણાવવાથી અથવા પાર્ટ-ટાઈમ કામમાંથી મળે છે. અમર, જે પોતાની સાદગી અને પત્ની પરના અતૂટ વિશ્વાસમાં જીવે છે, તે ક્યારેય માનસી પર શંકા કરતો નથી.

 મિસ્ટર દત્તની એન્ટ્રી: મનોવૈજ્ઞાનિક દ્વંદ્વ

કહાનીમાં સૌથી મોટો વળાંક ત્યારે આવે છે જ્યારે માનસીનો સામનો એક નવા 'ક્લાયન્ટ' મિસ્ટર દત્ત (નવીન નિશ્ચલ) સાથે થાય છે. આ વ્યક્તિ માત્ર એક ગ્રાહક નથી; તે માનસીને એક 'સ્ત્રી' હોવાનો અસલી અર્થ સમજાવે છે. આ સંબંધમાં માનસીને એ શારીરિક અને માનસિક સુખ મળે છે, જે કદાચ તેને પોતાના પતિ પાસેથી પણ નહોતું મળ્યું. આ ઘટના માનસીના મનોવિજ્ઞાનને હચમચાવી નાખે છે.

ચીસો વિનાનો સન્નાટો

જ્યારે અમરને આખરે માનસીની આ બેવડી જિંદગીની સચ્ચાઈ ખબર પડે છે, ત્યારે બાસુ ભટ્ટાચાર્યે પરંપરાગત બોલિવૂડ ફિલ્મોની જેમ 'ચીખ-પોકાર' કે 'છૂટાછેડા' નો આશરો લીધો નથી.

ફિલ્મના અંતિમ દ્રશ્યોમાં બંને વચ્ચે એક ગજબનું મૌન (Silence) છવાઈ જાય છે. અમર માનસીને ઘરમાંથી કાઢી મૂકતો નથી. બંને એક જ છત નીચે રહે છે. ત્યાં પીડા છે, પસ્તાવો છે અને સંબંધોમાં ખોવાયેલી 'આસ્થા' (વિશ્વાસ) ને પાછી મેળવવાની એક મૂંગી, પીડાદાયક કોશિશ છે. આ અંત દર્શકોને વિચારતા કરી મૂકે છે.

 ફિલ્મને ખાસ બનાવતા પરિબળો

ગ્રાહકવાદ પર પ્રહાર (Critique of Consumerism): આ કોઈ મસાલા ફિલ્મ નહોતી. તે સીધો પ્રહાર કરે છે કે કેવી રીતે આધુનિક ગ્રાહક સંસ્કૃતિ અને પૈસાની આંધળી દોડ એક હસતા-રમતા પરિવારના નૈતિક મૂલ્યોને નષ્ટ કરી શકે છે.

જીવંત અભિનય: રેખાએ માનસીની કશ્મકશ, અપરાધભાવ અને લાલચને બખૂબી પડદા પર ઉતારી છે, જ્યારે ઓમ પુરીએ એક છેતરાયેલા પણ સમજદાર પતિના રૂપમાં શ્રેષ્ઠ કામ કર્યું છે.

બોલ્ડ દ્રશ્યો અને વિવાદ: તે સમયે (90 ના દાયકાના અંતમાં) ઓમ પુરી(Om Puri), રેખા(Rekha) અને નવીન નિશ્ચલ વચ્ચે ફિલ્માવાયેલા અંતરંગ દ્રશ્યો ભારતીય સિનેમાના લિહાજથી અત્યંત બોલ્ડ હતા. આ કારણે આ ફિલ્મ સેન્સર બોર્ડ અને દર્શકો વચ્ચે ભારે ચર્ચા અને વિવાદનો વિષય બની હતી.

સંગીત અને શાયરી: ગુલઝાર સાહેબના ગીતો અને સંવાદોએ આ ફિલ્મને એક કાવ્યાત્મક ઊંડાણ આપ્યું, જેણે ફિલ્મને અમર બનાવી દીધી.

'આસ્થા' એ માત્ર એક સ્ત્રીના રસ્તો ભટકી જવાની કે શરીરના સંબંધોની વાર્તા નથી; પરંતુ તે આધુનિક સમાજની અનંત ભૌતિકવાદી દોડ (Consumer Culture) પર એક કરારો અને ઊંડો પ્રહાર છે. બાસુ ભટ્ટાચાર્યે ખૂબ જ કુનેહપૂર્વક એ દર્શાવ્યું છે કે જ્યારે પૈસા અને મોજશોખની લાલચ સાદગી અને સંતોષ પર હાવી થઈ જાય છે, ત્યારે સૌથી મોટું નુકસાન સંબંધોના પાયામાં રહેલા 'વિશ્વાસ' એટલે કે 'આસ્થા'ને પહોંચે છે. ફિલ્મમાં કોઈ લાઉડ ડ્રામા, છૂટાછેડા કે મોટા ઝઘડા વિનાનો જે શાંત અંત દર્શાવવામાં આવ્યો છે, તે દર્શકોને અંદરથી હચમચાવી મૂકે છે અને લાંબા સમય સુધી વિચારતા કરી દે છે. આજના સ્માર્ટફોન અને સોશિયલ મીડિયાના દેખાદેખીવાળા યુગમાં આ ફિલ્મ કદાચ પહેલાં કરતાં પણ વધુ પ્રસ્તુત લાગે છે. તે આપણા અંતરાત્માને એક જ સવાલ પૂછે છે: શું આપણી આ અનંત ભૌતિક ઈચ્છાઓની કિંમત, આપણે આપણા સૌથી કિંમતી સંબંધો અને આપણી પોતાની 'આસ્થા' ગુમાવીને તો નથી ચૂકવી રહ્યા ને?

આ પણ વાંચો : Nana Patekar Slap : ફિલ્મના શૂટિંગમાં સામસામે લાફાવાળી થઇ ગઇ !