રામાનંદ સાગર: 'રામાયણ'ના સર્જક જેણે બોલિવૂડને આપી હતી પહેલી 'મેગા સ્પાય થ્રિલર'

Ramanand Sagar : રામાનંદ સાગરની સ્પાય થ્રિલર 'આંખે' અને 'રામાયણ''Ramayana' વચ્ચેનું કનેક્શન. ધર્મેન્દ્રની એક્શન અને રામાયણની લોકપ્રિયતા પાછળના જીનિયસ સર્જકની અજાણી કહાની. બોલિવૂડની પહેલી બ્લોકબસ્ટર જાસૂસી ફિલ્મનો રસપ્રદ ઈતિહાસ.જેમના નામે ભારતના રસ્તાઓ સૂમસામ થઈ જતા...

ભારતીય ટેલિવિઝન ઈતિહાસમાં એક એવો સમય હતો જ્યારે રવિવારની સવારે રસ્તાઓ પર સંન્નાટો છવાઈ જતો, કર્ફ્યુ જેવો માહોલ સર્જાતો અને લોકો પોતાના ટેલિવિઝન સેટને હારતોરા કરી, અગરબત્તી લગાવીને 'રામાયણ' સિરિયલ જોવા બેસી જતાં.  આ જાદુ હતો રામાનંદ સાગરની 'રામાયણ'નો. આજે દાયકાઓ પછી પણ જ્યારે નીતીશ તિવારી 4000 કરોડના બજેટ સાથે નવી રામાયણ બનાવી રહ્યા છે, ત્યારે તેની સરખામણી રામાનંદ સાગરના એ 'ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ' -Gold Standard સાથે જ થઈ રહી છે. પરંતુ, બહુ ઓછા લોકો જાણે છે કે જે માણસે ભારતને ભક્તિના રસમાં તરબોળ કર્યું, એ જ માણસે બોલિવૂડને તેની પહેલી ભવ્ય જાસૂસી ફિલ્મ (Spy Thriller) આપી હતી.

Ramanand Sagar : ચંદ્રમૌલી ચોપરાથી રામાનંદ સાગર સુધીની સફર

આજે આપણે જેમને રામાનંદ સાગર તરીકે ઓળખીએ છીએ, તેમનું અસલ નામ ચંદ્રમૌલી ચોપરા હતું. 1930ના દાયકામાં ક્લેપર બોય તરીકે ફિલ્મી સફર શરૂ કરનાર આ કલાકારે પૃથ્વી થિયેટરમાં આસિસ્ટન્ટ સ્ટેજ મેનેજર તરીકે કામ કર્યું. રાજ કપૂરની 'બરસાત' જેવી સુપરહિટ ફિલ્મોના પટકથા લેખક તરીકે તેમણે નામ કમાવ્યું અને 'આરઝૂ' જેવી ફિલ્મોથી દિગ્દર્શક તરીકે સ્થાપિત થયા.

Ramanand Sagar : 'આંખે' (1968): ભારતની પહેલી મેગા-બજેટ જાસૂસી ફિલ્મ

આજના સમયમાં જ્યારે 'ધુરંધર' કે 'ટાઇગર' જેવી સ્પાય ફિલ્મોની ચર્ચા થાય છે, ત્યારે 1968માં આવેલી 'આંખે' ફિલ્મને યાદ કરવી અનિવાર્ય છે. જેમ્સ બોન્ડ ફિલ્મોથી પ્રભાવિત થઈને રામાનંદ સાગરે એ જમાનામાં વિદેશી લોકેશન્સ પર શૂટિંગ કરવાનું જોખમ ઉઠાવ્યું હતું.

• નવો જાસૂસી હીરો: સાગરે ધર્મેન્દ્ર (Dharmendra)ના મજબૂત હાથ જોઈને તેમને જાસૂસ તરીકે પસંદ કર્યા હતા. તેમની સાથે માલા સિંહા મુખ્ય ભૂમિકામાં હતા, જેમને એ સમયે ધર્મેન્દ્ર કરતા પણ વધુ મહત્વ મળ્યું હતું.

• દેશભક્ત જાસૂસ: આ ફિલ્મનો હીરો હોલીવુડના બોન્ડની જેમ માત્ર રોમાન્સ નથી કરતો, પણ દુશ્મનોને દેશભક્તિના પાઠ પણ ભણાવે છે.

• અદભૂત લોકેશન્સ: તે સમયે બેરૂત, જાપાન અને લેબનોન જેવા સ્થળોએ શૂટિંગ કરીને ભારતીય પ્રેક્ષકોને એક નવી જ દુનિયાના દર્શન કરાવ્યા હતા.

ચીન સામેનો પડકાર અને દેશપ્રેમ

આ ફિલ્મના વિલન 'ડોક્ટર એક્સ' (જીવન) અને 'મેડમ' (લલિતા પવાર) હતા. રસપ્રદ વાત એ છે કે 1962ના યુદ્ધ પછી આ ફિલ્મમાં દુશ્મન દેશ તરીકે પાકિસ્તાન નહીં પણ પૂર્વના દેશ (ચીન) તરફ ઈશારો કરવામાં આવ્યો હતો. ફિલ્મમાં જાસૂસી સંસ્થાના સ્થાપક તરીકે હિન્દુ, મુસ્લિમ અને શીખ એમ ત્રણેય ધર્મના સભ્યોને બતાવીને રાષ્ટ્રીય એકતાનો સુંદર સંદેશ આપવામાં આવ્યો હતો.

બોક્સ ઓફિસ પર ધમાકો

માત્ર 85 લાખના બજેટમાં બનેલી 'આંખે' ફિલ્મે એ જમાનામાં 6 કરોડ રૂપિયાની અધધ કમાણી કરી હતી. આ ફિલ્મ 75 અઠવાડિયા સુધી સિનેમાઘરોમાં ચાલી અને 'ડાયમંડ જુબિલી' હિટ સાબિત થઈ. તેની સફળતાએ બોલિવૂડમાં જાસૂસી ફિલ્મોના એક નવા યુગનો પાયો નાખ્યો.

રામાનંદ સાગરે ભલે બે દાયકા પછી 'રામાયણ' બનાવીને અમરત્વ પ્રાપ્ત કર્યું, પરંતુ એક ફિલ્મ સર્જક તરીકે તેમની મહત્વાકાંક્ષા 'આંખે'માં સ્પષ્ટ દેખાતી હતી. ટેકનોલોજીના અભાવ વચ્ચે પણ તેમણે જે ભવ્યતા સર્જી હતી, તે આજના ડિજિટલ યુગમાં પણ પ્રેરણાદાયી છે. રામાયણના ભક્તિભાવ અને 'આંખે'ના રોમાંચ વચ્ચે જે સમાનતા હતી, તે હતી તેમની અજોડ વાર્તા કહેવાની શૈલી (Storytelling).

ખરેખર, રામાનંદ સાગર એક એવા સર્જક હતા જેમણે ફિલ્મ સર્જકોને પોતાની મર્યાદાઓ ઓળંગીને મોટા સપના જોતા શીખવ્યું હતું.

રામાયણની લોકપ્રિયતા માટે એમ કહી શકાય કે:

"જ્યાં સુધી પૃથ્વી પર પર્વતો અને નદીઓ રહેશે, ત્યાં સુધી રામાયણની કથા લોકોના હૃદયમાં જીવંત રહેશે."

રામાનંદ સાગરે જે 'રામાયણ' પીરસી, તે માત્ર મનોરંજન નહીં પણ ભારતીય સંસ્કૃતિનું ઘરેણું બની ગઈ, એટલે જ આજે પણ એ 'ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ' ગણાય છે.

આ પણ વાંચો : ઉભા રહીને પાણી પીવાથી ઘૂંટણ થઈ જશે ખલાસ? જાણો આ આદત ક્યારે બની શકે છે જીવલેણ!