રાજ્યસભાના સભ્યો કેવી રીતે ચૂંટાય છે?

ભારતીય સંસદ 2 ગૃહોથી બનેલી છે — લોકસભા અને રાજ્યસભા. રાજ્યસભાને સંસદનું ઉપલું ગૃહ કહેવામાં આવે છે. રાજ્યસભાના સભ્યો સીધી રીતે જનતા દ્વારા ચૂંટાતા નથી, પરંતુ રાજ્યની વિધાનસભાના ચૂંટાયેલા સભ્યો દ્વારા ચૂંટાય છે. રાજ્યસભાનું મુખ્ય કાર્ય કાયદાઓની સમીક્ષા કરવું, મહત્વપૂર્ણ નીતિઓ પર ચર્ચા કરવી અને દેશના વિવિધ રાજ્યોના હિતોનું પ્રતિનિધિત્વ કરવાનું છે. તેથી રાજ્યસભામાં બેઠેલા સભ્યોની ગુણવત્તા અને પૃષ્ઠભૂમિ દેશની લોકશાહી માટે ખૂબ મહત્વ ધરાવે છે.

ગુનાહિત કેસ ધરાવતા સાંસદોની સંખ્યા ચિંતાજનક

ADR રિપોર્ટ અનુસાર રાજ્યસભાના કુલ 226 સાંસદોમાંથી 69 સાંસદો સામે વિવિધ પ્રકારના ફોજદારી કેસ નોંધાયેલા છે. એટલે કે લગભગ દરેક 3માંથી 1 સાંસદ કોઈને કોઈ ગુનાહિત કેસનો સામનો કરી રહ્યો છે. વધુ ચિંતાજનક બાબત એ છે કે 36 સાંસદો સામે ગંભીર પ્રકારના ગુનાઓના કેસ નોંધાયેલા છે. આવા કેસોમાં હિંસા, ગંભીર હુમલા, ધમકી, છેતરપિંડી અથવા અન્ય ગંભીર કાયદાકીય આરોપો સામેલ હોઈ શકે છે. જો કે, કાયદાકીય રીતે કોઈ વ્યક્તિ આરોપી હોય એટલે તે દોષિત છે એવું માનવામાં આવતું નથી. અંતિમ નિર્ણય કોર્ટ દ્વારા જ આપવામાં આવે છે. તેમ છતાં, મોટી સંખ્યામાં સાંસદો સામે ગુનાહિત કેસો હોવાની હકીકત રાજકીય વ્યવસ્થાની ગુણવત્તા અંગે પ્રશ્નો ઉભા કરે છે.

રાજ્યસભામાં અબજોપતિ સાંસદોનું વર્ચસ્વ

અહેવાલનો બીજો મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો સાંસદોની આર્થિક સ્થિતિ સાથે જોડાયેલો છે. રાજ્યસભામાં ધનાઢ્ય નેતાઓની સંખ્યા સતત વધી રહી હોવાનું આંકડાઓ દર્શાવે છે. રિપોર્ટ મુજબ કુલ 226 સાંસદોમાંથી 31 સાંસદો અબજોપતિ છે. આનો અર્થ એ થયો કે રાજ્યસભામાં બેઠેલા નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં સભ્યો પાસે 100 કરોડ રૂપિયાથી વધુની સંપત્તિ છે. સૌથી વધુ ધ્યાન ખેંચે એવી વાત એ છે કે તમામ સાંસદોની સરેરાશ સંપત્તિ 115.25 કરોડ રૂપિયા છે. આ આંકડો દર્શાવે છે કે દેશના સામાન્ય નાગરિકોની સરખામણીમાં રાજ્યસભાના સભ્યો અત્યંત સમૃદ્ધ વર્ગમાંથી આવે છે. રાજકીય વિશ્લેષકોના મતે, ચૂંટણી પ્રક્રિયા વધુ ખર્ચાળ બનતી જતાં સામાન્ય આર્થિક પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા લોકો માટે ઉચ્ચ સ્તરની રાજનીતિમાં પ્રવેશ મેળવવો મુશ્કેલ બની રહ્યો છે. પરિણામે રાજકારણમાં ધનિક લોકોનું પ્રભુત્વ વધતું જાય છે.

શિક્ષણના મામલે રાજ્યસભાની સ્થિતિ આશાસ્પદ

રિપોર્ટમાં શિક્ષણ અંગેની માહિતી પ્રમાણમાં સકારાત્મક ચિત્ર રજૂ કરે છે. કુલ 226 સાંસદોમાંથી 182 સાંસદો ગ્રેજ્યુએટ અથવા તેનાથી વધુ ઉચ્ચ શિક્ષણ ધરાવે છે. આનો અર્થ એ થયો કે રાજ્યસભાના લગભગ 81 ટકા સભ્યો પાસે ઉચ્ચ શિક્ષણની લાયકાત છે. તેમાં ડોક્ટરેટ, માસ્ટર ડિગ્રી, કાયદા, મેનેજમેન્ટ, એન્જિનિયરિંગ અને અન્ય વ્યાવસાયિક ક્ષેત્રોની ડિગ્રી ધરાવતા સભ્યોનો પણ સમાવેશ થાય છે. બીજી તરફ, 36 સાંસદો એવા છે જેમનું શિક્ષણ ધોરણ 5 થી ધોરણ 12 સુધી મર્યાદિત છે. જોકે લોકશાહીમાં શિક્ષણ કોઈ વ્યક્તિની ક્ષમતા નક્કી કરતું એકમાત્ર માપદંડ નથી, પરંતુ જટિલ કાયદાકીય અને નીતિગત મુદ્દાઓને સમજવા માટે ઉચ્ચ શિક્ષણ ચોક્કસપણે મદદરૂપ બને છે.

મહિલા પ્રતિનિધિત્વ હજુ પણ અપેક્ષા કરતાં ઓછું

ભારતમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં મહિલાઓની રાજકીય ભાગીદારી અંગે સતત ચર્ચા ચાલી રહી છે. તેમ છતાં ADR રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે રાજ્યસભામાં મહિલાઓનું પ્રતિનિધિત્વ હજુ પણ મર્યાદિત છે. કુલ 226 સાંસદોમાંથી માત્ર 34 મહિલા સભ્યો છે, જે કુલ સભ્યોના આશરે 15 ટકા જેટલા થાય છે. આ આંકડો દર્શાવે છે કે દેશની અડધી વસ્તીનું પ્રતિનિધિત્વ હજુ પણ સંસદમાં પૂરતા પ્રમાણમાં જોવા મળતું નથી. મહિલા આરક્ષણ બિલ સહિતના વિવિધ પ્રયાસો છતાં ઉચ્ચ સ્તરની રાજનીતિમાં મહિલાઓની ભાગીદારી વધારવા માટે હજુ ઘણું કામ કરવાની જરૂર છે.

ગુજરાતના રાજ્યસભા સાંસદોની સ્થિતિ

ગુજરાતના રાજ્યસભા સભ્યો અંગે પણ રિપોર્ટમાં કેટલીક મહત્વપૂર્ણ વિગતો સામે આવી છે. રાજ્યના કુલ 11 રાજ્યસભા સાંસદોમાંથી 2 સાંસદો અબજોપતિઓની યાદીમાં સામેલ છે. દેસાઈ બાબુભાઈ જેસંગભાઈએ પોતાની કુલ સંપત્તિ 347 કરોડ રૂપિયાથી વધુ જાહેર કરી છે. જ્યારે ગોવિંદભાઈ લાલજીભાઈ ધોળકિયાની જાહેર કરાયેલી સંપત્તિ 279 કરોડ રૂપિયાથી વધુ છે. આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે ગુજરાતના કેટલાક રાજ્યસભા સભ્યો દેશના સૌથી સમૃદ્ધ રાજકીય પ્રતિનિધિઓમાં સ્થાન ધરાવે છે.

ગુજરાતના 1 સાંસદ સામે ગુનાહિત કેસ

ગુજરાત સંબંધિત એક અન્ય મહત્વપૂર્ણ માહિતી પણ રિપોર્ટમાં સામે આવી છે. રાજ્યના એક રાજ્યસભા સાંસદ દેસાઈ બાબુભાઈ જેસંગભાઈ સામે 2 ફોજદારી કેસ નોંધાયેલા હોવાનું જણાવાયું છે. તેમની સામે IPCની કલમ 323, 325, 504, 506(2) અને 114 હેઠળ કેસ નોંધાયેલા છે. જો કે, આ કેસોમાં અંતિમ કાયદાકીય નિર્ણય સંબંધિત અદાલતો દ્વારા જ લેવામાં આવશે.

આ આંકડાઓ લોકશાહી માટે શું સંદેશ આપે છે?

ADR દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી આ માહિતી માત્ર સાંસદોની વ્યક્તિગત માહિતી પૂરતો મર્યાદિત નથી. તે ભારતની રાજકીય વ્યવસ્થાના અનેક મહત્વપૂર્ણ પાસાઓને ઉજાગર કરે છે. એક તરફ રાજ્યસભામાં ઉચ્ચ શિક્ષિત લોકોની મોટી સંખ્યા જોવા મળે છે, તો બીજી તરફ ગુનાહિત કેસો ધરાવતા સભ્યોની સંખ્યા પણ નોંધપાત્ર છે. તે જ સમયે અબજોપતિ સાંસદોનું વધતું પ્રભુત્વ અને મહિલાઓનું મર્યાદિત પ્રતિનિધિત્વ રાજકીય વ્યવસ્થામાં રહેલા અસંતુલન તરફ પણ ધ્યાન દોરે છે.

આ પણ વાંચો : Indian Passport Rules : શું પાસપોર્ટ હોવો એ ભારતીય નાગરિક હોવાની 100% ગેરંટી છે? જાણો વિદેશ મંત્રાલય અને ભારતનો કાયદો શું કહે છે