Somnath-The Shrine Eternal : ઈતિહાસના પાનાઓ જ્યારે પણ પલટાય છે, ત્યારે અમુક સ્થાનો માત્ર ઈમારત મટીને રાષ્ટ્રના આત્માનું પ્રતીક બની જાય છે. પ્રભાસની પાવન ભૂમિ પર બિરાજમાન ભગવાન સોમનાથનું મંદિર આવું જ એક દિવ્ય પ્રતીક છે. આ મંદિર માત્ર આક્રમણો, વિધ્વંસ અને લૂંટફાટની ગાથા નથી, પરંતુ તે ભારતીય પ્રજાની અજેય શ્રદ્ધા અને પુનરુત્થાનની જીવંત મશાલ છે.

તાજેતરમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી(PM Narendra Modi)એ તેમના લેખ(PM Modi Article on Somnath)માં મહંમદ ગઝનીના આક્રમણના ૧૦૦૦ વર્ષના સંદર્ભે એક વિશિષ્ટ પુસ્તકનો ઉલ્લેખ કર્યો: 'સોમનાથ: ધ શ્રાઇન ઈટર્નલ' (Somnath: The Shrine Eternal). ગુજરાતની અસ્મિતાના પ્રખર હિમાયતી અને સમર્થ સાહિત્યકાર કનૈયાલાલ માણેકલાલ મુનશી દ્વારા લિખિત આ પુસ્તક આજે ફરી એકવાર જ્ઞાન પિપાસુઓ અને ઈતિહાસ પ્રેમીઓ માટે ચર્ચાના કેન્દ્રસ્થાને આવ્યું છે.

Somnath-The Shrine Eternal: ભારતના ગૌરવશાળી ભૂતકાળ અને આશાસ્પદ ભવિષ્યને જોડતી એક મજબૂત કડી

૧૯૫૧માં સોમનાથ મંદિરના પુનઃનિર્માણ સમયે લખાયેલું આ પુસ્તક માત્ર એક દસ્તાવેજ નથી, પણ તે રાખમાંથી બેઠા થતા 'ફિનિક્સ' પક્ષીની જેમ ભારતના ગૌરવશાળી ભૂતકાળ અને આશાસ્પદ ભવિષ્યને જોડતી એક મજબૂત કડી છે. ચાલો, આ પુસ્તકના પાનાઓ દ્વારા આપણે સોમનાથના એ 'અનંત' પ્રવાસને સમજીએ જે આપણને આપણા મૂળિયાં તરફ પાછા લઈ જાય છે.

 પુસ્તક પાછળનો હેતુ અને મુનશીજીની શ્રદ્ધા

મુનશીજીએ આ પુસ્તક માત્ર એક લેખક તરીકે નહીં, પણ સોમનાથ ટ્રસ્ટના સ્થાપક ટ્રસ્ટી તરીકે લખ્યું હતું. મે ૧૯૫૧માં જ્યારે ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદના હસ્તે જ્યોતિર્લિંગની સ્થાપના થઈ, ત્યારે આ પુસ્તક તે ઐતિહાસિક ક્ષણના 'સ્મૃતિ ગ્રંથ' તરીકે તૈયાર કરાયું હતું. મુનશીજીએ સ્વીકાર્યું હતું કે આ પુસ્તક શૈક્ષણિક વિદ્વત્તા માટે નહીં, પરંતુ સામાન્ય જનતા પોતાની સંસ્કૃતિના સાચા ઈતિહાસને ઓળખે તે માટે ઉતાવળે લખાયું હતું.

સોમનાથ: રાખમાંથી બેઠું થતું ફિનિક્સ

મુનશીએ સોમનાથ મંદિરની સરખામણી ગ્રીક પૌરાણિક પક્ષી 'ફિનિક્સ' સાથે કરી છે, જે પોતાની જ રાખમાંથી ફરી જીવતું થાય છે.

• આ પુસ્તકમાં મંદિર પર થયેલા ૭ થી વધુ આક્રમણોનો ઉલ્લેખ છે.

• તે માત્ર પથ્થરોનું વર્ણન નથી, પણ 'રોમાન્સ ઇન સ્ટોન'-Romance in Stone (પથ્થરોમાં કંડારાયેલું સ્થાપત્ય) દ્વારા સોમનાથની કલાત્મક ભવ્યતાની ગાથા છે.

Somnath-The Shrine Eternal - ઈતિહાસ અને પુરાતત્વનો સંગમ

આ પુસ્તકમાં જે તે સમયે થયેલા વૈજ્ઞાનિક ઉત્ખનન (Excavations) ના અહેવાલો સામેલ છે.

• બી. કે. થાપરનો અહેવાલ: પૃથ્વીના પેટાળમાંથી મળેલા પ્રાચીન સ્તરો સાબિત કરે છે કે સોમનાથ મંદિર કેટલું પુરાતન છે.

• જ્ઞાનના ચાર સ્તંભ: પુસ્તકના ચાર ભાગમાં પૌરાણિક કથા, સ્થાપત્ય કલા, પુરાતત્વીય પુરાવાઓ અને મુસ્લિમ ઇતિહાસકારોના દસ્તાવેજોનો સમાવેશ થાય છે.

 સરદાર પટેલનો સંકલ્પ અને નેહરુ સાથેનો પત્રવ્યવહાર

પુસ્તકની નવી આવૃત્તિઓમાં એ ઐતિહાસિક વિગતો પણ છે કે કેવી રીતે ૧૩ નવેમ્બર ૧૯૪૭ના રોજ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે દરિયાના પાણી હાથમાં લઈ મંદિર નિર્માણનો સંકલ્પ કર્યો હતો. મુનશીજીએ અહીં એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મહાત્મા ગાંધીએ આ મંદિર સરકારી ખર્ચે નહીં પણ જનતાના ફાળાથી બનાવવાનો આગ્રહ રાખ્યો હતો.

 કૈલાસ મહામેરુ પ્રસાદ અને આધુનિક મંદિર

આ પુસ્તક વાંચતા સમજાય છે કે હાલનું મંદિર 'કૈલાસ મહામેરુ પ્રસાદ' શૈલીમાં બનેલું છે. ૧૫૫ ફૂટની ઊંચાઈ ધરાવતું આ શિખર ભારતની પુનઃજાગૃતિનું પ્રતીક છે. મુનશીજીએ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના ભાલકા તીર્થ (દેહોત્સર્ગ સ્થાન) ના મહત્વ પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો છે.

આ પુસ્તક કેમ વાંચવું જોઈએ?

• ભારતીય વિદ્યા ભવન દ્વારા પ્રકાશિત આ પુસ્તક માત્ર ઈતિહાસ નથી, પણ આત્મગૌરવનો પાઠ છે.

• તે સાબિત કરે છે કે કોઈ પણ આક્રમણખોર કોઈ રાષ્ટ્રના આત્માને કચડી શકતો નથી.

• ક.મા. મુનશીની કલમ અંગ્રેજી હોવા છતાં તેમાં રહેલી સંવેદના શુદ્ધ ભારતીય અને ગરવી ગુજરાતી છે.

તેમણે લખેલા પાટણની પ્રભુતા, જય સોમનાથ, ગુજરાતનો નાથ, ભગ્ન પાદુકા, કૃષ્ણાવતાર ભાગ 1 થી 7 જેવા પુસ્તકો વાંચવાથી ગુજરાતનો ઇતિહાસ ઉપરાંત ધાર્મિક વિભૂતિઓની રસપ્રદ વિગતો સ્થળકાળ સાથે જાણવા મળે છે.

અનંત જ્યોતિનું અમર સંતાન

કનૈયાલાલ માણેકલાલ મુનશી લિખિત 'સોમનાથ: ધ શ્રાઇન ઈટર્નલ' એ માત્ર કાગળ પર છપાયેલા અક્ષરો નથી, પરંતુ આક્રમણોની રાખમાંથી ફરી બેઠા થયેલા ભારતના આત્માનો હુંકાર છે. વડાપ્રધાન  નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા આ પુસ્તકનો ઉલ્લેખ એ વાતનું પ્રમાણ છે કે, ઇતિહાસ ભલે ગમે તેટલો લોહિયાળ રહ્યો હોય, પણ જો પ્રજા પોતાની અસ્મિતાને વળગી રહે તો વિજય નિશ્ચિત છે.

સોમનાથનો ઈતિહાસ આપણને શીખવે છે કે વિધ્વંસ સામે સર્જનની શક્તિ હંમેશા સર્વોપરી રહી છે. મુનશીજીના આ પુસ્તકમાં આલેખાયેલું સોમનાથનું પ્રત્યેક શિખર અને પ્રત્યેક પથ્થર આપણને આહવાન કરે છે કે આપણે આપણા સાંસ્કૃતિક મૂળિયાં સાથે જોડાયેલા રહીએ. જેમ સોમનાથનું મંદિર 'અનંત' (Eternal) છે, તેમ ભારતની એકતા અને અખંડિતતાની ભાવના પણ અમર છે.

આજે જ્યારે સોમનાથ સ્વાભિમાન પર્વ-Somnath Swabhiman Parva ઉજવાઈ રહ્યું છે, ત્યારે આ પુસ્તકનું વાંચન દરેક ભારતીય માટે અનિવાર્ય છે. તે આપણને સમજાવે છે કે સોમનાથ માત્ર એક મંદિર નથી, પણ તે ભારતની સહનશીલતા, શ્રદ્ધા અને વિજયનું જીવંત પ્રતીક છે. મુનશીજીના શબ્દોમાં કહીએ તો, "જ્યાં સુધી આકાશમાં સૂર્ય અને ચંદ્ર તપશે, ત્યાં સુધી સોમનાથની જ્યોતિ ભારતનો માર્ગ પ્રશસ્ત કરતી રહેશે."

આ પણ વાંચો : Somnath swabhiman parv: સોમનાથને દુલ્હનની જેમ સજાવાયું, પ્રવાસીઓ થયા ભાવવિભોર