ચોમાસાની અસમાન ગતિ અને વિતરણ
ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) ના તાજેતરના ડેટા અનુસાર, આ વર્ષે ચોમાસાની શરૂઆત સામાન્ય કરતાં થોડી મોડી થઈ હતી. એટલું જ નહીં, તેનું વિતરણ (Distribution) સમગ્ર દેશમાં અત્યંત અસમાન રહ્યું છે. ઉત્તર અને ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતના વિસ્તારોમાં ચોમાસાની પ્રગતિ ઘણી ધીમી રહી છે, જેને કારણે ત્યાં 40 થી 50 ટકા જેટલી વરસાદની ખાધ (Rainfall deficit) નોંધાઈ છે. આનાથી તદ્દન વિપરીત, પશ્ચિમ કિનારાના વિસ્તારો, ખાસ કરીને મુંબઈમાં, ચોમાસાની પ્રવૃત્તિ ખૂબ જ તીવ્ર રહી છે. આ ભૌગોલિક અસંતુલનને લીધે દેશમાં એક જ સમયે પૂર અને દુષ્કાળ બંને આફતો એકસાથે જોવા મળી રહી છે.
અલ નીનો અસર છે મુખ્ય વિલન?
હવામાન નિષ્ણાતોના મતે, આ વર્ષે ચોમાસાના માળખાને ખોરવવામાં અલ નીનો અસર (El Nino effect) નું મજબૂત થવું મુખ્ય કારણ છે. 'અલ નીનો' એવી સ્થિતિ છે જેમાં પૂર્વીય પ્રશાંત મહાસાગર (Pacific Ocean) ના પાણીનું તાપમાન સામાન્ય કરતાં વધી જાય છે (ગરમ થાય છે). સામાન્ય રીતે આ ઘટના ભારતમાં ઓછો વરસાદ લાવવા માટે જવાબદાર માનવામાં આવે છે. આ વર્ષે, અલ નીનો મજબૂત થવાને કારણે અને લા નીના (La Nina) ની અસર નબળી પડવાને લીધે ચોમાસાના પવનોની પેટર્નમાં મોટો વિક્ષેપ પડ્યો છે. આ સ્થિતિમાં, મુંબઈ અને આસપાસના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં અરબી સમુદ્ર (Arabian Sea) માંથી આવતા ભેજવાળા પવનોનો અવિરત પ્રવાહ ચાલુ રહ્યો છે, જેને કોઈ અવરોધ ન નડતાં ત્યાં સતત વરસાદ પડી રહ્યો છે. જ્યારે બીજી તરફ, આ જ પવનો દેશના આંતરિક અને ઉત્તર ભાગો સુધી પોતાની સામાન્ય સ્થિતિમાં પહોંચવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે.
મુંબઈમાં અવિરત આફત અને ઓરોગ્રાફિક લિફ્ટિંગ
મુંબઈનું ભૌગોલિક સ્થાન (Geographical location) જ એવું છે જે ભારે વરસાદને આકર્ષે છે. અરબી સમુદ્રમાંથી આવતા ભેજ (Moisture) થી ભરેલા પવનો જ્યારે પશ્ચિમ ઘાટની પર્વતમાળાઓ સાથે અથડાય છે, ત્યારે તે ઊંચે ચઢે છે. આ પ્રક્રિયાને વિજ્ઞાનની ભાષામાં ઓરોગ્રાફિક લિફ્ટિંગ (Orographic lifting) કહેવામાં આવે છે. ઊંચે ચઢવાને કારણે આ પવનો ઠંડા પડે છે અને ભારે વરસાદ આપે છે. ચાલુ વર્ષે પવનની ગતિ અને હવામાં ભેજનું પ્રમાણ સામાન્ય કરતા ઘણું વધારે હોવાથી મુંબઈના અનેક વિસ્તારોમાં 200 થી 300 મીમી જેટલો સરેરાશ વરસાદ (Average rainfall) ટૂંકા ગાળામાં નોંધાયો છે. આના પરિણામે, નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં ભારે પાણી ભરાવું (Waterlogging), રસ્તાઓ બંધ થવા, વાહનોની અવરજવર ખોરવાવી (Traffic jam) તેમજ ટ્રેનો અને ફ્લાઇટ્સમાં વિલંબ થવા જેવી ગંભીર સમસ્યાઓ સર્જાઈ છે, જેના લીધે સ્થાનિક પ્રશાસને હાઈ એલર્ટ જાહેર કરવું પડ્યું છે.
કૃષિ કટોકટી અને જનજીવન પર અસર
એક તરફ જ્યાં મુંબઈ પૂરનો સામનો કરી રહ્યું છે, ત્યાં રાજસ્થાનના ઘણા જિલ્લાઓમાં સરેરાશ કરતાં 60 ટકા ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે. આનાથી ખેડૂતો ખરીફ પાક (Kharif crops) ની વાવણી પણ કરી શક્યા નથી. પંજાબ અને હરિયાણા જેવા કૃષિપ્રધાન રાજ્યોમાં પણ આવી જ ચિંતાજનક સ્થિતિ છે, જે ભવિષ્યમાં મોટી કૃષિ કટોકટી (Agricultural crisis) અને પીવાના પાણીની અછત તરફ ઈશારો કરે છે. મધ્ય અને પૂર્વ ભારતમાં પણ પ્રાદેશિક અસમાનતા (Regional disparity) એટલી વધારે છે કે રાષ્ટ્રીય સ્તરે વરસાદનો કુલ આંકડો સામાન્યની નજીક દેખાતો હોવા છતાં જમીની હકીકત ખૂબ જ અલગ અને ચિંતાજનક છે.
લોકોની વર્તમાન મુશ્કેલીઓ
પૂર જેવી સ્થિતિના કારણે મુંબઈમાં શાળાઓ-કોલેજો બંધ રાખવી પડી છે, અને વીજળી તેમજ પાણી પુરવઠો ખોરવાઈ ગયો છે. આરોગ્ય વિભાગે મેલેરિયા, ડેન્ગ્યુ અને પાણીજન્ય રોગો (Waterborne diseases) સામે સાવચેત રહેવા એડવાઈઝરી જારી કરી છે. ગ્રામીણ વિસ્તારો ખાસ કરીને દુષ્કાળ પ્રભાવિત વિસ્તારોના ખેડૂતો હવે સંપૂર્ણપણે બોરવેલ અને પાણીના ટેન્કરો પર નિર્ભર થઈ ગયા છે.
ક્લાયમેટ ચેન્જની ભૂમિકા અને ભવિષ્યની વ્યૂહરચના
વૈજ્ઞાનિકો સ્પષ્ટપણે માને છે કે આ બધી પરિસ્થિતિઓ પાછળ હવામાન પરિવર્તન (Climate change) અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ (Global warming) જવાબદાર છે. સમુદ્રનું તાપમાન વધવાથી વાતાવરણમાં ભેજ વધ્યો છે, જેના લીધે હવે નાના વિસ્તારોમાં અત્યંત તીવ્ર વરસાદ પડે છે, જ્યારે અન્ય વિસ્તારો કોરા રહી જાય છે. અલ નીનો અને લા નીના જેવા સમુદ્રી ચક્રો વધુ અણધારી બન્યા છે, જેથી હવામાનની સચોટ આગાહી મુશ્કેલ બની છે. સરકારે હાલમાં દુષ્કાળગ્રસ્ત રાજ્યોને મદદ કરવાના આદેશ આપ્યા છે અને પાક વીમા યોજના (Crop insurance scheme) હેઠળ ખેડૂતોને રાહત આપવાનું વચન આપ્યું છે. મુંબઈમાં પૂર નિયંત્રણ માટે પમ્પિંગ સ્ટેશનો સક્રિય કરાયા છે. આગામી દિવસોમાં દુષ્કાળગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં વરસાદ વધવાની આશા છે. જો કે, ભવિષ્યમાં આવા પડકારોનો સામનો કરવા માટે આપણે લાંબાગાળાની વ્યુહરચના (Long-term strategy) અપનાવવી પડશે.
આ પણ વાંચો : Railway News : મુંબઈમાં મેઘ તાંડવ, પશ્ચિમ રેલવેની અનેક ટ્રેનો રદ અને ડાયવર્ટ, મુસાફરોની મુશ્કેલી વધી
