ભારતીય જેલોમાં સુધારાત્મક વ્યવસ્થા અને કેદીઓ માટે મૂળભૂત કાનૂની અધિકારો
ભારતમાં જેલ માત્ર સજા આપવાનું સ્થળ નથી પરંતુ તેને એક 'સુધારાત્મક ગૃહ' (Reformatory Home) તરીકે જોવામાં આવે છે. મોડેલ પ્રિઝન મેન્યુઅલ અનુસાર, જેલમાં બંધ દરેક કેદીને સુધરવાની અને સમાજમાં પુનઃસ્થાપિત થવાની તક આપવા માટે ખાસ નિયમો બનાવવામાં આવ્યા છે. કેદીઓને માનવ અધિકારોનું પાલન કરીને રોજીંદી જરૂરિયાતો પૂરી પાડવામાં આવે છે.
જોકે, આ સુવિધાઓ તમામ કેદીઓને એકસરખી રીતે મળે તે જરૂરી નથી. ગંભીર ગુનાના આરોપીઓ અથવા સુરક્ષા માટે જોખમી કેદીઓ માટે નિયમો કડક હોય છે, જ્યારે સજ્જન વર્તન ધરાવતા કેદીઓને વિશેષ સવલતો આપવામાં આવે છે.
જેલમાં કમાણી, કૌશલ્ય વિકાસ અને સબસીડી વાળા સામાનની સુવિધા
જૈલ જીવન દરમિયાન કેદીઓ પોતાના સમયનો ઉપયોગ શિક્ષણ અને કૌશલ્ય વધારવા માટે કરી શકે છે. અહેવાલો મુજબ, જેલમાં પુસ્તકાલય, કોમ્પ્યુટર તાલીમ, સુથારી કામ, સિલાઈ-કઢાઈ, હાથશાળ અને બેકરી જેવા કામો શીખવવામાં આવે છે. આ તાલીમનો મુખ્ય હેતુ કેદી જેલમાંથી મુક્ત થયા પછી સન્માનપૂર્વક રોજગારી મેળવી શકે તેવો હોય છે.
આ ઉપરાંત કેદીઓ જેલમાં કામ કરીને દૈનિક ધોરણે વેતન પણ મેળવી શકે છે. આ રકમ તેમના જેલ એકાઉન્ટમાં જમા થાય છે, જેનો ઉપયોગ તેઓ જેલ કેન્ટીનમાંથી સાબુ, ટૂથપેસ્ટ, ટૂથબ્રશ અથવા વધારાના કપડાં ખરીદવા માટે કરી શકે છે.
પરિજનો અને વકીલ સાથે મુલાકાત તેમજ પેરોલ મેળવવાની સત્તાવાર પ્રક્રિયા
કેદીને તેના પરિવારજનો અને કાનૂની સલાહકાર (વકીલ) ને નિયમિત અંતરાલે મળવાનો કાનૂની અધિકાર છે. જેલ તંત્ર દ્વારા નક્કી કરેલા સમયે અને કડક સુરક્ષા દેખરેખ હેઠળ આ મુલાકાત કરાવવામાં આવે છે. જોકે અતિ ખતરનાક કેદીઓ માટે આ મુલાકાત પર પ્રતિબંધ મૂકી શકાય છે.
આ ઉપરાંત, જો કેદીના પરિવારમાં કોઈ લગ્નપ્રસંગ, ગંભીર બીમારી કે મૃત્યુ જેવી ઈમરજન્સી પરિસ્થિતિ ઊભી થાય, તો તે કોર્ટમાં અરજી કરીને પેરોલ કે ફરલો (Parole) પર જેલમાંથી બહાર આવી શકે છે. પેરોલ દરમિયાન કેદી પર પોલીસ અને તંત્રની સતત નજર રહે છે.
સુધારાત્મક જેલ વ્યવસ્થા, ભવિષ્યના સુધારા અને સમાજ પુનર્વસન પર તેની અસરો
જેલમાં આપવામાં આવતી માનવીય સુવિધાઓ સમાજ માટે સકારાત્મક સાબિત થઈ રહી છે. Jail Vocational Training Wages Rules ના અમલીકરણથી જેલમાંથી બહાર આવતા લોકો ફરીથી અપરાધ તરફ વળવાને બદલે નાના-મોટા વ્યવસાય શરૂ કરી રહ્યા છે.
ભવિષ્યમાં જેલ વ્યવસ્થામાં વધુ ડિજિટાઈઝેશન અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે કાઉન્સેલિંગ સેશન્સ ઉમેરવામાં આવી રહ્યા છે, જેનાથી કેદીઓનો માનસિક તણાવ ઘટે અને તેઓ સમાજના મુખ્ય પ્રવાહમાં સહેલાઈથી ભળી શકે.
આ પણ વાંચો : Indian Army Internship : 75 દિવસ ભારતીય સેના સાથે કામ કરવાનો અનુભવ, સાથે મળશે ₹75,000 સુધીનું સ્ટાઇપેન્ડ
