Passport-Citizenship Row : નહોતો પાસપોર્ટ કે નહોતું આધાર કાર્ડ, મુઘલ કાળમાં ભારતીયો પોતાની નાગરિકતા આ રીતે કરતા હતા સાબિત કરતા

વધતી જતી સંખ્યામાં લોકો પ્રશ્ન કરી રહ્યા છે કે શું પાસપોર્ટ, આધાર કાર્ડ અને મતદાર કાર્ડ અલગ અલગ હેતુઓ માટે બનાવવામાં આવ્યા છે, તો શું તે બિન-ભારતીયોને પણ જારી કરવામાં આવે છે? પ્રખ્યાત ગીતકાર જાવેદ અખ્તરે એક્સ પર વિદેશ મંત્રાલયના નિવેદન સામે સખત વાંધો ઉઠાવ્યો છે.પાસપોર્ટ નાગરિકતાનો પુરાવો છે કે માત્ર વિદેશ પ્રવાસ માટે પરવાનગી છે તે અંગેની ચર્ચા વચ્ચે, ચાલો જોઈએ કે મુઘલ કાળ દરમિયાન ભારતીય નાગરિકતાનો પુરાવો શું હતો. શું તે સમયે આ મુદ્દાને ઉકેલવા માટે કોઈ વ્યવસ્થા હતી?

ઓળખના પરંપરાગત માધ્યમો શું હતા?

મુઘલ કાળમાં આજની જેમ નાગરિકતાનો વિચાર નહોતો. નાગરિકતા શબ્દ આધુનિક છે. મુઘલ કાળ દરમિયાન લોકો રાજાના તાબામાં રહેતા હતા. રાજાએ જે કહ્યું તે સાચું માનવામાં આવતું હતું. ધર્મ, જાતિ અને વ્યવસાય ઓળખ નક્કી કરે છે. રાજ્યના તંત્રએ પણ રાજ્યની કર વ્યવસ્થામાં યોગદાન આપનારા અને રાજ્યની વ્યવસ્થામાં વિશ્વાસ ધરાવતા લોકો પર વિશ્વાસ મૂક્યો હતો.

કુટુંબ અને કુળ એ ઓળખના પરંપરાગત માધ્યમ હતા. ઓળખ સંબંધી અને જમીન સાથે જોડાયેલી હતી. ગામ અથવા વિસ્તાર પણ ઓળખનો મુખ્ય આધાર હતો. સ્થાનિક વડા અથવા પટવાર એટલે કે અધિકારી ઘણીવાર જ્યારે જરૂરી હોય ત્યારે ઓળખ સાબિત કરે છે.

સરકારી અને સત્તાવાર દસ્તાવેજો પણ ઓળખ પૂરી પાડતા હતા

મુઘલ કાળ દરમિયાન, નાગરિકત્વની વ્યવસ્થા આજની જેમ પ્રચલિત ન હતી, અને નાગરિકતા શબ્દનો ઉપયોગ થતો ન હતો, તેમ છતાં, કેટલાક દસ્તાવેજો વ્યક્તિને ઓળખવાનું સરળ બનાવતા હતા. આ દસ્તાવેજો સમ્રાટ, કોર્ટ અથવા સરકારી અધિકારીઓ દ્વારા જારી કરવામાં આવતા હતા.

ફરમાન: શાસક તરફથી શાહી હુકમનામું અથવા લેખિત હુકમ. આ શાહી હુકમનામું કાયદાઓ, કર માફી, જમીન અનુદાન અથવા વિશેષ અધિકારોની પુષ્ટિ કરતું હતું. તે ફારસી ભાષામાં લખાયેલું હતું. શાહી મહોર અને કોર્ટના હસ્તાક્ષરોએ તેની પુષ્ટિ કરી હતી.

સનદ: તે અધિકારોના રેકોર્ડને પ્રમાણિત કરતું હતું. તે અધિકાર અથવા પરવાનગીનો લેખિત પુરાવો હતો. જમીન ભાડાપટ્ટો, મિલકતના દસ્તાવેજો અને વ્યવહારોની પણ આ દસ્તાવેજ સાથે પુષ્ટિ કરવામાં આવતી હતી. તે ઘણીવાર કોર્ટ અથવા સ્થાનિક ટ્રેઝરી દ્વારા જારી કરવામાં આવતું હતું. ક્યારેક તે કાગળ પર લખાયેલું હતું અથવા તાંબાના પ્લેટો પર કોતરવામાં આવતું હતું. કોઈપણ વિવાદમાં તેને પ્રાથમિક પુરાવા માનવામાં આવતું હતું.

પરવાના: મુસાફરી અથવા વેપારને પરવાનગી આપવામાં પરવાનાએ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. તે વિશેષાધિકારો અથવા મુક્તિ આપતો દસ્તાવેજ પણ હતો. તેનો ઉપયોગ કર મુક્તિ, સરહદ પાર મુસાફરી, વેપારની સ્વતંત્રતા વગેરે માટે થતો હતો. તે શાહી દરબાર અથવા જિલ્લા અધિકારીઓ દ્વારા પણ જારી કરવામાં આવતો હતો.

પટ્ટા: જમીન અને મહેસૂલનો રેકોર્ડ, જમીનના માલિક અથવા ઉપયોગકર્તાનો પુરાવો. તેનો ઉપયોગ કર નક્કી કરવા અને જમીન અધિકારો સ્થાપિત કરવા માટે થતો હતો. સ્થાનિક પટવારી, આમિલ અથવા ગામ ચોપાલ પાસે તેને રાખવા માટે એક સિસ્ટમ હતી. આ લેખિત રજિસ્ટર અથવા વ્યક્તિગત પત્રના રૂપમાં હતું. આ ખેડૂતોનો આજીવન પુરાવો હતો.

તાંબાના પાટિયા: મુઘલ સમયગાળા દરમિયાન, બાદશાહ ઘણીવાર તાંબાના પાટિયા દ્વારા આદેશો જારી કરતા હતા. આનો ઉપયોગ મંદિરો અથવા શ્રીમંત પરિવારોને આપવામાં આવતી ભેટો રેકોર્ડ કરવા માટે થતો હતો. તે લાંબા સમય સુધી સાચવવામાં આવતા હતા.

નિકાહનામા અને ધાર્મિક રેકોર્ડ: આ દસ્તાવેજ લગ્ન, વક્ફ અથવા ધાર્મિક દાનને પ્રમાણિત કરે છે. આ દસ્તાવેજ કાઝી અથવા ધાર્મિક અધિકારી દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવતો હતો. તેનો ઉપયોગ કૌટુંબિક અધિકારો અને ધાર્મિક સંપત્તિઓને સાબિત કરવા માટે થતો હતો.

વંશાવળી અને શજરા (નસાબ): ખાસ કરીને ઉમદા પરિવારોની વંશાવળી નોંધવામાં આવતી હતી. આ વંશ અને સામાજિક દરજ્જો સાબિત કરે છે.સીલ, ટેબ્લેટ અને દૃશ્યમાન પ્રતીકો: શાહી સીલ સૌથી મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજ હતો અને ઘણા આદેશોને માન્ય કરતો હતો. અમલદારશાહીમાં નીચલા અધિકારીઓ પાસે પણ સીલ હતી. કેટલીકવાર, વ્યક્તિઓની પોતાની સહીઓ અથવા ચિહ્નો હતા. વેપારીઓ પાસે પણ પોતાની સીલ અથવા છાપ હતી.

મનસબ અને કોર્ટ નિમણૂકો: આ દસ્તાવેજ સત્તાવાર અથવા લશ્કરી હોદ્દાઓ પર નિમણૂકોને પ્રમાણિત કરે છે. તે ઘણીવાર સમ્રાટ દ્વારા જારી કરવામાં આવતું હતું. તેનો ઉપયોગ હોદ્દા, લશ્કરી હોદ્દા અને પગાર નક્કી કરવા માટે થતો હતો.

વિવાદો કેવી રીતે ઉકેલાતા?

કોઈપણ વિવાદમાં સાક્ષીઓની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ હતી. કોઈપણ દસ્તાવેજની ચકાસણી સીલ અને સાક્ષીઓનો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવતી હતી. તે દિવસોમાં પણ ભ્રષ્ટાચાર પ્રચલિત હતો. ક્યારેક ઓફિસમાંથી કાગળો ગાયબ થઈ જતા. ક્યારેક, ડુપ્લિકેટ અથવા નકલી દસ્તાવેજો બનાવવામાં આવતા. આવા કિસ્સાઓમાં, સીલ અને સાક્ષીઓનો ઉપયોગ કરીને સમસ્યાનું નિરાકરણ કરવામાં આવતું હતું.

કોટવાલ, આમિલ (મહેસૂલ અધિકારી) અને કુઆંગો જેવા લોકોએ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. તેઓ સ્થાનિક ઓળખનું મૂલ્યાંકન કરતા હતા અને વિસ્તારોનું માપ કાઢતા હતા. ગામના વડીલો અને પૂજારીઓ પણ પુરાવા આપી શકતા હતા. કોઈપણ વિવાદમાં સાક્ષીઓની જુબાની મહત્વપૂર્ણ હતી. કુઆંગો શાહી હુકમનામું દ્વારા નિયુક્ત અને અસંખ્ય સત્તાઓ ધરાવતો બિન-સત્તાવાર અધિકારી હતો.

લાંબા અંતરની મુસાફરી માટે પરમિટ જરૂરી હતી

મુઘલ સમયગાળા દરમિયાન, કોઈ આધુનિક પાસપોર્ટ સિસ્ટમ નહોતી. આંતરિક મુસાફરી સામાન્ય રીતે અમર્યાદિત હતી. લાંબા અંતરની મુસાફરી માટે પરમિટ જરૂરી હતી. તેના વિના, કેટલાક વિસ્તારોમાં સમસ્યાઓ ઊભી થઈ શકે છે. રાજકીય કટોકટી અથવા યુદ્ધો દરમિયાન, દસ્તાવેજોની જરૂર પડતી હતી. શાહી દરબાર દ્વારા જારી કરાયેલા દસ્તાવેજો પૂરતા હતા. ગરીબ અને અલગ લોકો પાસે મર્યાદિત લેખિત પુરાવા હતા. તેઓ મૌખિક પરંપરા અને સાક્ષીઓ પર આધાર રાખતા હતા.

આ પણ વાંચો : Toy Train in Madhya Pradesh : ચોમાસામાં મધ્યપ્રદેશ જવાનો પ્લાન છે? માત્ર રૂ.20માં માણો પાતાળપાણી હેરિટેજ ટોય ટ્રેનની રોમાંચક સવારી