વિશ્વ વસ્તી દિવસની શરૂઆત કેવી રીતે થઈ?

11 જુલાઈ 1987ના રોજ વિશ્વની વસ્તી 5 અબજ સુધી પહોંચી હતી. આ પ્રસંગને ‘ડે ઓફ ફાઇવ બિલિયન’ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો હતો. આ ઘટનાથી વિશ્વભરમાં વસ્તી સંબંધિત પ્રશ્નો પ્રત્યે રસ અને ચિંતા વધી. તેના પરિણામે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર વિકાસ કાર્યક્રમની ગવર્નિંગ કાઉન્સિલે વર્ષ 1989માં દર વર્ષે 11 જુલાઈને વિશ્વ વસ્તી દિવસ તરીકે ઉજવવાની ભલામણ કરી. વર્ષ 1990માં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાએ પણ આ દિવસને ચાલુ રાખવાનો નિર્ણય કર્યો. તેનો ઉદ્દેશ માત્ર વધતી વસ્તી અંગે ભય ફેલાવવાનો નહોતો. આ દિવસનો મુખ્ય હેતુ પરિવાર નિયોજન, માતૃ આરોગ્ય, મહિલાઓના અધિકારો, ગરીબી, રોજગાર, પર્યાવરણ અને માનવ વિકાસ જેવા મુદ્દાઓ તરફ દુનિયાનું ધ્યાન દોરવાનો હતો. આજે વિશ્વની વસ્તી આશરે 8.23 અબજ છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના અંદાજ પ્રમાણે વિશ્વની વસ્તી હજુ આગામી 5થી 6 દાયકાઓ સુધી વધતી રહેશે અને 2080ના દાયકાના મધ્યમાં આશરે 10.3 અબજની ટોચે પહોંચી શકે છે. ત્યારબાદ તેમાં ધીમે ધીમે ઘટાડો થવાની શક્યતા છે.

વિશ્વના સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા ટોચના 10 દેશ (World Population Day)

સંયુક્ત રાષ્ટ્ર જનસંખ્યા કોષના વર્ષ 2025ના અંદાજ મુજબ સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા દેશોની યાદી આ પ્રમાણે છે:

નોંધ: આ વસ્તીના આંકડા સંયુક્ત રાષ્ટ્ર જનસંખ્યા કોષના વર્ષ 2025ના અંદાજ મુજબ છે.

આ દસ દેશોમાં વિશ્વની અડધાથી વધુ વસ્તી રહે છે. જોકે દરેક દેશની પરિસ્થિતિ એકસરખી નથી. ચીન, રશિયા અને કેટલાક વિકસિત દેશોમાં વસ્તી ઘટી રહી છે અથવા વૃદ્ધોની સંખ્યા ઝડપથી વધી રહી છે. બીજી તરફ ભારત, પાકિસ્તાન, નાઇજીરિયા અને ઇથિયોપિયા જેવા દેશોમાં વસ્તી હજુ વધવાની શક્યતા છે.

ભારતની વસ્તી ખરેખર કેટલી છે?

146 કરોડનો આંકડો કેટલો મોટો છે તે સમજવા માટે એક સરળ ઉદાહરણ લઈએ. ભારતની વસ્તી આખા યુરોપની વસ્તી કરતાં ઘણી વધારે છે. ભારતના કેટલાક રાજ્યોની વસ્તી વિશ્વના મોટા દેશોની વસ્તી જેટલી છે. ઉત્તર પ્રદેશની વસ્તી અનેક દેશો કરતાં વધુ છે, જ્યારે મહારાષ્ટ્ર, બિહાર, પશ્ચિમ બંગાળ અને મધ્ય પ્રદેશ જેવા રાજ્યો પણ વિશ્વના મોટા વસ્તી ધરાવતા દેશોની સમકક્ષ છે. પરંતુ માત્ર કુલ વસ્તી મહત્વની નથી. વસ્તીની ઉંમર, શિક્ષણ, આરોગ્ય, આવક, રોજગાર અને રહેવાની જગ્યા પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. ભારતની લગભગ 2 તૃતીયાંશ વસ્તી 15થી 64 વર્ષની કામકાજની ઉંમરમાં છે. જ્યારે લગભગ એક ચોથાઈથી વધુ લોકો 10થી 24 વર્ષની વયજૂથમાં આવે છે. એટલે ભારત પાસે વિશાળ યુવા અને કાર્યક્ષમ માનવબળ છે. ઘણી વખત એવું કહેવામાં આવે છે કે ભારતની 65 ટકા વસ્તી યુવા છે. પરંતુ ‘યુવા વસ્તી’ અને ‘કામકાજની ઉંમરની વસ્તી’ વચ્ચે તફાવત સમજવો જરૂરી છે. 15થી 64 વર્ષની વયના તમામ લોકોને યુવા કહી શકાય નહીં. તેમ છતાં ભારતની સરખામણી જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા, ચીન અને અનેક યુરોપીય દેશો સાથે કરવામાં આવે તો ભારતની વયરચના હજુ પ્રમાણમાં યુવાન છે.

ભારતે ચીનને કેમ પાછળ છોડ્યું?

ભારતનું સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો દેશ બનવું માત્ર વધુ બાળકોના જન્મનું પરિણામ નથી. તેની પાછળ ‘વસ્તી ગતિ’ એટલે કે પોપ્યુલેશન મોમેન્ટમ મહત્વનું કારણ છે. ભૂતકાળમાં ભારતમાં જન્મદર ઊંચો હતો. તેના કારણે મોટી સંખ્યામાં બાળકો જન્મ્યા. હવે આ પેઢી યુવાની અને સંતાન ઉત્પન્ન કરવાની ઉંમરમાં પહોંચી છે. દરેક પરિવારમાં બાળકોની સરેરાશ સંખ્યા ઘટી હોવા છતાં સંતાન જન્માવી શકે તેવી વયની મહિલાઓની કુલ સંખ્યા મોટી હોવાથી દેશની વસ્તી થોડા દાયકાઓ સુધી વધતી રહી શકે છે. ભારતમાં કુલ પ્રજનન દર, એટલે કે એક મહિલા પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન સરેરાશ કેટલા બાળકોને જન્મ આપે છે તે દર, NFHS-5 દરમિયાન 2.0 સુધી આવી ગયો હતો. આ દર 2.1ના પ્રતિસ્થાપન સ્તરથી થોડો ઓછો છે. એટલે ભારત હવે અનિયંત્રિત ઊંચા જન્મદર ધરાવતો દેશ નથી. તેમ છતાં ભૂતકાળની ઊંચી વસ્તીવૃદ્ધિના કારણે કુલ વસ્તી હજી વધતી રહેશે. ચીનમાં લાંબા સમય સુધી અમલમાં રહેલી એક બાળકની નીતિ, વધતો જીવનખર્ચ, મોડાં લગ્ન અને બદલાતી સામાજિક પસંદગીઓના કારણે જન્મદર ખૂબ નીચો ગયો છે. ચીનની વસ્તી હવે ઘટાડાના માર્ગે છે. આ સાથે ત્યાં વૃદ્ધોની સંખ્યા ઝડપથી વધી રહી છે અને કામકાજની ઉંમરના લોકોનું પ્રમાણ ઘટી રહ્યું છે.

વધુ વસ્તી ભારત માટે ગૌરવનો વિષય કેમ બની શકે?

કોઈપણ દેશની જનસંખ્યા આપોઆપ બોજ કે શક્તિ નથી બનતી, પરંતુ તેને મળતી યોગ્ય તકો, ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ અને ઉત્તમ આરોગ્ય સેવાઓ તેને દેશની અમૂલ્ય સંપત્તિમાં ફેરવી શકે છે. ભારત માટે તેની વિશાળ વસ્તી આજે ગૌરવનો વિષય સાબિત થઈ રહી છે, કારણ કે તે વિશ્વના સૌથી મોટા ગ્રાહક બજારોમાંનું એક છે. રોજિંદી ચીજવસ્તુઓથી લઈને મોબાઇલ, ઇન્ટરનેટ અને ગલી-ગલી સુધી ફેલાયેલા ડિજિટલ પેમેન્ટ (UPI) જેવા ક્ષેત્રોમાં કરોડો ગ્રાહકોની પ્રચંડ માંગને કારણે વૈશ્વિક કંપનીઓ ભારતમાં મોટા પાયે રોકાણ કરવા આકર્ષાઈ રહી છે. આ વૈશ્વિક બજાર ઉપરાંત, ભારત પાસે યુવા કાર્યબળની અખૂટ તાકાત છે. જ્યાં વિકસિત દેશો આજે વૃદ્ધ થતી વસ્તી અને શ્રમિકોની ભારે અછતનો સામનો કરી રહ્યા છે, ત્યાં ભારતનો કુશળ યુવા વર્ગ આ વૈશ્વિક ખાલીપો ભરી શકે તેમ છે. યોગ્ય તાલીમ મેળવીને ભારતીય ડૉક્ટરો, એન્જિનિયરો અને ટેક્નોલોજી નિષ્ણાતો માત્ર સ્થાનિક ઉદ્યોગોના વિકાસમાં જ નહીં, પરંતુ ભવિષ્યમાં સમગ્ર વિશ્વના શ્રમબજારની જરૂરિયાતો પૂરી કરીને વૈશ્વિક મંચ પર દેશનો ડંકો વગાડવા સક્ષમ છે.

જનસાંખ્યિક લાભાંશ શું છે?

જ્યારે કોઈ દેશમાં આશ્રિત બાળકો અને વૃદ્ધોની સરખામણીએ કમાણી કરી શકે તેવા કાર્યકારી વયજૂથના યુવાનોની સંખ્યા વધી જાય, ત્યારે તે સ્થિતિને જનસાંખ્યિક લાભાંશ (Demographic Dividend) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જે રીતે એક જ વ્યક્તિ કમાતી હોય તેવા પરિવાર કરતાં વધુ સભ્યો કમાતા હોય તેવા કુટુંબની આર્થિક સ્થિતિ, બચત અને જીવનધોરણ વધુ ઊંચું હોય છે, તે જ સિદ્ધાંત રાષ્ટ્રીય સ્તરે દેશની પ્રગતિ, ઉત્પાદન અને સરકારી સંસાધનો વધારવામાં અત્યંત મદદરૂપ સાબિત થાય છે. જોકે, આ વસ્તીવિષયક લાભ કોઈ દેશને આપોઆપ નથી મળતો; કારણ કે જો યુવા પેઢીને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ, આધુનિક કૌશલ્ય (સ્કિલ્સ) અને પૂરતી રોજગારી ન મળે, તો આ જ માનવબળ દેશ માટે ગરીબી, અસમાનતા અને સામાજિક અસંતોષનું મોટું કારણ બની શકે છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) પણ સ્પષ્ટ કરે છે કે આ અજોડ લાભ મેળવવાનો સમયગાળો ઘણો મર્યાદિત હોય છે, તેથી સરકારે સમય ગુમાવ્યા વિના યુવાનોના આરોગ્ય, શિક્ષણ, માળખાકીય સુવિધાઓ અને નવી નોકરીઓના સર્જનમાં અત્યારથી જ મજબૂત રોકાણ કરવું ખૂબ જ અનિવાર્ય છે.

સૌથી મોટી કસોટી, કરોડો યુવાનો માટે રોજગાર

ભારતમાં દર વર્ષે કરોડો યુવાનો કાર્યકારી વયજૂથમાં પ્રવેશે છે, જેના કારણે દેશ સમક્ષ દરેક નાગરિકને પૂરતી અને ગુણવત્તાસભર આજીવિકા પૂરી પાડવાનો એક બહુ મોટો પડકાર ઊભો થયો છે. માત્ર સરકારી નોકરીઓ કે મર્યાદિત ખાનગી ક્ષેત્રો દ્વારા આ વિશાળ જરૂરિયાતને સંતોષવી અશક્ય છે. દેશમાં બેરોજગારી કરતાં પણ વધુ ગંભીર સમસ્યા અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં ઓછી આવક, સામાજિક સુરક્ષાનો અભાવ અને ઉચ્ચ ડિગ્રી હોવા છતાં લાયકાત કરતાં નીચું કામ કરવાની ફરજ પાડતી 'અપૂર્ણ રોજગારી' (Underemployment) ની છે. આ જટિલ પરિસ્થિતિમાંથી બહાર આવવા માટે ભારતે ઉત્પાદન, બાંધકામ, સેમિકન્ડક્ટર, સ્વચ્છ ઊર્જા અને પ્રવાસન જેવા ઉભરતા તેમજ પરંપરાગત ક્ષેત્રોનો ઝડપી વિકાસ કરવો પડશે. તેની સાથે જ, આજના યુવાધનને માત્ર નોકરી શોધનારા બનાવવાના બદલે સ્વનિર્ભર 'જોબ ક્રિએટર' એટલે કે ઉદ્યોગસાહસિક બનાવવા તરફ વાળવું પડશે, જેના માટે નાના પાયાના ઉદ્યોગોને આધુનિક ટેક્નોલોજી, સરળ ધિરાણ (લોન) અને યોગ્ય બજાર માર્ગદર્શન પૂરું પાડવું અનિવાર્ય બન્યું છે.

શિક્ષણની સંખ્યા નહીં, ગુણવત્તા મહત્વની

ભારતમાં શાળાઓ અને કોલેજો સુધી વિદ્યાર્થીઓની પહોંચ વધારવામાં મોટી સફળતા મળી છે, પરંતુ માત્ર શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં પ્રવેશ મેળવવો પૂરતો નથી; ત્યાં અપાતા જ્ઞાનનું સ્તર કેટલું સક્ષમ છે તે વધુ મહત્વનું છે. જો લાંબા વર્ષોના અભ્યાસ પછી પણ વિદ્યાર્થીઓ સામાન્ય લખાણ વાંચવા, પાયાનું ગણિત ઉકેલવા કે પોતાના વિચારો સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરવામાં અસમર્થ રહે, તો શૈક્ષણિક પ્રમાણપત્રોનું મૂલ્ય મર્યાદિત થઈ જાય છે. આજના આધુનિક રોજગાર બજારમાં માત્ર ગોખણપટ્ટી આધારિત માહિતી યાદ રાખવાને બદલે જટિલ સમસ્યાઓનું નિવારણ કરવાની ક્ષમતા, સચોટ સંવાદ કલા, ડિજિટલ સાક્ષરતા અને નવીન તકનીકો અપનાવવાની તત્પરતા અનિવાર્ય બની છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને સોફ્ટવેર જેવા ઉચ્ચ તકનીકી ક્ષેત્રોના યુગમાં દરેક યુવાન માટે આઈટી એન્જિનિયર બનવું શક્ય કે જરૂરી નથી, કારણ કે દેશના આર્થિક તંત્રને ચલાવવા માટે કુશળ ટેક્નિશિયન, નર્સ, ઇલેક્ટ્રિશિયન, પ્લમ્બર અને કૃષિ નિષ્ણાતો જેવા વ્યવસાયિકોની પણ એટલી જ પ્રચંડ જરૂર છે. તેથી, વર્તમાન સમયની મુખ્ય માંગ એ છે કે આપણા શૈક્ષણિક માળખા અને કૌશલ્ય તાલીમ (સ્કીલ ડેવલપમેન્ટ) ને સ્થાનિક ઉદ્યોગોની વાસ્તવિક જરૂરિયાતો સાથે સાંકળીને યુવાધનને સાચા અર્થમાં આત્મનિર્ભર બનાવવામાં આવે.

મહિલાઓનું આરોગ્ય અને ચેતવણી આપતા આંકડા

ભારતની પ્રચંડ જનસંખ્યાને સાચા અર્થમાં રાષ્ટ્રીય શક્તિ બનાવવી હોય તો દેશની અડધી આબાદી સમાન મહિલાઓના સ્વાસ્થ્યને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા આપવી અનિવાર્ય છે. રાષ્ટ્રીય પરિવાર સ્વાસ્થ્ય સર્વેક્ષણ (NFHS-5) ના ચોંકાવનારા આંકડા દર્શાવે છે કે દેશમાં 15 થી 49 વર્ષની આશરે 57 ટકા મહિલાઓ લોહીની ઉણપ (એનિમિયા) થી પીડાઈ રહી છે, જે અગાઉના વર્ષો (53.1 ટકા) ની સરખામણીએ સ્થિતિ વધુ વણસી હોવાનો સંકેત આપે છે. એનિમિયા એ માત્ર સામાન્ય શારીરિક નબળાઈ નથી, પરંતુ તે સ્ત્રીઓની રોજિંદી કાર્યક્ષમતા અને રોગપ્રતિકારક શક્તિને નબળી પાડે છે, તેમજ ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન માતા અને નવજાત શિશુ બંનેના જીવન માટે ગંભીર જોખમ ઊભું કરે છે. એક કુપોષિત માતા આગામી પેઢીના ભવિષ્ય, શિક્ષણ અને દેશની ઉત્પાદકતાને પણ પ્રભાવિત કરે છે, તેથી આ વ્યાપક સમસ્યાનો ઉકેલ માત્ર આયર્નની ગોળીઓ વહેંચવાથી નહીં, પરંતુ પૌષ્ટિક આહાર, શુદ્ધ પાણી, માસિક ધર્મ સંબંધી જાગૃતિ અને સમયસર તબીબી સારવાર આપવાથી જ શક્ય બનશે. સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે, પરિવારમાં મહિલાઓ હંમેશા સૌથી છેલ્લે જમે અને પોતાની તબિયતને અવગણીને પણ કુટુંબની જરૂરિયાતોને આગળ રાખે તેવી વર્ષો જૂની રૂઢિચુસ્ત સામાજિક માનસિકતા બદલ્યા વિના સ્ત્રીઓના સ્વાસ્થ્યમાં વાસ્તવિક અને કાયમી સુધારો લાવી શકાશે નહીં.

મહિલાઓની આર્થિક ભાગીદારી કેમ જરૂરી છે?

ભારતની કુલ જનસંખ્યામાં અડધો હિસ્સો ધરાવતી મહિલાઓને જો માત્ર શિક્ષણ આપીને કાર્યક્ષેત્રથી દૂર રાખવામાં આવે, તો દેશ પોતાની અડધી માનવ પ્રતિભાના સર્વોત્તમ ઉપયોગથી વંચિત રહી જાય છે. વાસ્તવમાં, સ્ત્રીઓ દ્વારા ઘરમાં કે ખેતરોમાં અવિરત થતાં પશુપાલન, ગૃહિણી તરીકેના કાર્યો અને વડીલો-બાળકોની સંભાળ જેવી સેવાઓ દેશના સામાજિક-આર્થિક માળખા માટે ખૂબ મહત્વની હોવા છતાં, પરંપરાગત રીતે તેને સત્તાવાર આર્થિક પ્રવૃત્તિઓમાં ગણવામાં આવતી નથી. રોજગાર બજારમાં મહિલાઓની સક્રિય ભાગીદારી વધારવા માટે હવે સુરક્ષિત જાહેર પરિવહન, કાર્યસ્થળે મજબૂત સુરક્ષા, સમાન વેતન, ફ્લેક્સિબલ (સાનુકૂળ) કામના કલાકો અને બાળ સંભાળ કેન્દ્રો જેવી પાયાની વ્યવસ્થાઓ ઊભી કરવી અનિવાર્ય બની છે. જ્યારે મહિલાઓ આર્થિક રીતે આત્મનિર્ભર બને છે, ત્યારે માત્ર પરિવારની આવકમાં જ વધારો નથી થતો, પરંતુ બાળકોના ઉત્તમ શિક્ષણ અને સ્વાસ્થ્ય પાછળ થતા રોકાણમાં પણ મોટો સુધારો જોવા મળે છે; જે આખરે મહિલાઓની નિર્ણય લેવાની ક્ષમતાને મજબૂત કરી સમગ્ર દેશમાંથી ગરીબી નાબૂદ કરવામાં એક પ્રબળ ચાલક બળ સાબિત થઈ શકે છે.

પરિવાર નિયોજન દબાણ નહીં, અધિકારનો વિષય

વસ્તી નિયંત્રણ અંગે જ્યારે પણ ચર્ચા થાય છે ત્યારે અવારનવાર કડક કાયદા કે દંડાત્મક પગલાં ભરવાની માંગ ઊઠતી હોય છે, પરંતુ વસ્તી નીતિને બળજબરી કે દબાણ સાથે સાંકળવી અત્યંત જોખમી સાબિત થઈ શકે છે. વાસ્તવમાં, પરિવારનું કદ કેવડું રાખવું તેનો આધાર કોઈ કાયદાકીય ડર પર નહીં, પરંતુ કન્યા શિક્ષણ, મોડા લગ્ન, ઉત્તમ સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ, બાળમૃત્યુદરમાં ઘટાડો અને ગર્ભનિરોધકના સુરક્ષિત વિકલ્પોની સરળ ઉપલબ્ધતા જેવા મહત્વપૂર્ણ સામાજિક પરિબળો પર રહેલો છે. જ્યારે સમાજમાં શૈક્ષણિક અને આર્થિક સ્તર સુધરે છે, ત્યારે વસ્તીનો ગ્રાફ સ્વાભાવિક રીતે જ સંતુલિત થવા લાગે છે. આ પ્રક્રિયામાં પરિવાર નિયોજનને માત્ર મહિલાઓની જ એકતરફી જવાબદારી ગણવાના બદલે પુરુષોની સક્રિય ભાગીદારી વધારવી પણ એટલી જ અનિવાર્ય છે. તેથી, સ્ત્રીઓને કોઈપણ પ્રકારના સામાજિક કે સરકારી દબાણ વગર, સાચી માહિતી અને સુરક્ષિત તબીબી માધ્યમોના આધારે પોતાના જીવનના આ મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો લેવાનો મૂળભૂત અધિકાર મળવો જોઈએ, જે લાંબા ગાળે દેશના હિતમાં રહેશે.

ભારતીય આરોગ્ય તંત્ર પર વધતો બોજ

146 કરોડથી વધુની વિશાળ જનસંખ્યા ધરાવતા ભારતમાં હોસ્પિટલો, તબીબો અને જીવનરક્ષક દવાઓની માંગ અભૂતપૂર્વ સ્તરે પહોંચી ગઈ છે, જેના કારણે વર્તમાન તબીબી માળખા પર પ્રચંડ દબાણ ઊભું થયું છે. જોકે દેશના મહાનગરોમાં અત્યાધુનિક ખાનગી હોસ્પિટલો ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ ગ્રામીણ અને અંતરિયાળ આદિવાસી વિસ્તારોમાં નિષ્ણાત ડૉક્ટરો તેમજ કટોકટીની સેવાઓની અસમાન વહેંચણીને લીધે સામાન્ય પરિવારો માટે સારવારનો ખર્ચ એક મોટો આર્થિક બોજ બની જાય છે. આ જટિલ પરિસ્થિતિનો સામનો કરવા માટે માત્ર ભવ્ય હોસ્પિટલોના નિર્માણ કરવાને બદલે પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રોની મજબૂતી, વહેલું નિદાન, રસીકરણ, સ્વચ્છતા અને પૌષ્ટિક આહાર જેવી પાયાની અટકાયતી સેવાઓ પર વિશેષ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું અનિવાર્ય બન્યું છે. દેશ આજે એક તરફ કુપોષણ અને ચેપી રોગો સામે લડી રહ્યો છે, તો બીજી તરફ ડાયાબિટીસ, હૃદયરોગ અને માનસિક તણાવ જેવા જીવનશૈલી સંબંધિત બિન-ચેપી રોગોનો પણ નવો મોટો પડકાર સામે આવ્યો છે. આ સંજોગોમાં, તબીબી ક્ષેત્ર પાછળ થતા ખર્ચને માત્ર સરકારી સહાય કે લોકકલ્યાણ તરીકે જોવાના બદલે તેને દેશની 'માનવ મૂડી' (Human Capital) માં લાંબા ગાળાના રોકાણ તરીકે સ્વીકારવો જોઈએ; કારણ કે એક સ્વસ્થ અને સક્ષમ નાગરિક જ શિક્ષણ મેળવીને દેશના અર્થતંત્રને નવી ઊંચાઈઓ પર લઈ જઈ શકે છે.

શહેરોમાં વધતી ભીડ અને રહેઠાણનો પ્રશ્ન

શિક્ષણ અને રોજગારીની બહેતર તકોની શોધમાં મોટા પાયે લોકો ગામડાઓમાંથી મહાનગરો તરફ સ્થળાંતર કરી રહ્યા છે, પરંતુ આ ઝડપી વસ્તીવૃદ્ધિની સરખામણીમાં શહેરોનું માળખાકીય આયોજન નબળું સાબિત થઈ રહ્યું છે. આ અનિયોજિત વિકાસનું જ પરિણામ છે કે આજે શહેરો ભયંકર ટ્રાફિક, પ્રદૂષણ, જળબંબાકાર, કચરાના ઢગલા, ડ્રેનેજની ગંભીર સમસ્યાઓ અને આસમાને પહોંચેલા રિયલ એસ્ટેટના ભાવોથી પીડાઈ રહ્યા છે. એક તરફ ચમકતી ગગનચુંબી ઇમારતો અને આધુનિક મેટ્રો ટ્રેન શહેરોની પ્રગતિ દર્શાવે છે, તો બીજી તરફ એ જ શહેરોમાં લાખો લોકો ગીચ ઝૂંપડપટ્ટીઓમાં પીવાનું શુદ્ધ પાણી અને શૌચાલય જેવી પાયાની સુવિધાઓ વગર દયનીય જીવન જીવવા મજબૂર છે. આ ગંભીર સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ માત્ર નવા મોટા શહેરો વસાવવામાં નથી, પરંતુ દેશના નાના અને મધ્યમ કક્ષાના શહેરોમાં ઉદ્યોગો, ઉત્તમ શિક્ષણ, આરોગ્ય અને પરિવહન સેવાઓનો સમાન વિકાસ કરવામાં છે; કારણ કે જ્યાં સુધી રોજગારી માત્ર ગણતરીના મહાનગરોમાં જ કેન્દ્રિત રહેશે, ત્યાં સુધી શહેરી માળખા પરનું આ અસહ્ય દબાણ ક્યારેય ઘટશે નહીં.

પાણી, જમીન અને પર્યાવરણ પર અસર

વિશાળ જનસંખ્યાને કારણે પાણી, જમીન અને ઊર્જા જેવા કુદરતી સંસાધનોની માંગમાં અભૂતપૂર્વ વધારો થયો છે, પરંતુ પર્યાવરણીય કટોકટી માટે માત્ર નાગરિકોની સંખ્યા જ નહીં, પણ સમાજમાં પ્રવર્તતો અસમાન અને બેફામ વપરાશ પણ એટલો જ જવાબદાર છે. સમૃદ્ધ અને વંચિત પરિવારોના જીવનધોરણ તેમજ વપરાશની પદ્ધતિઓમાં આકાશ-પાતાળનો તફાવત હોવાથી આ ગંભીર મુદ્દાને માત્ર વસ્તી નિયંત્રણના ચશ્માથી જોવો યોગ્ય નથી. આજે દેશના અસંખ્ય શહેરો ભૂગર્ભજળના તળ ઊંડા જવાથી ગંભીર જળસંકટ તરફ ધસી રહ્યા છે, જેની સામે વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ (રેઈનવોટર હાર્વેસ્ટિંગ), તળાવોનું જતન અને પાણીનો પુનઃઉપયોગ જ એકમાત્ર અસરકારક ઉકેલ છે. આ ઉપરાંત, શહેરીકરણ અને ઔદ્યોગિકીકરણના પ્રસારને લીધે ખેતીલાયક જમીનો સંકોચાઈ રહી છે, જેના કારણે ખેડૂતો માટે પરંપરાગત ખેતીમાંથી પૂરતી આવક મેળવવી મુશ્કેલ બની ગઈ છે. આ સંજોગોમાં કૃષિ ક્ષેત્રને ટકાઉ અને નફાકારક બનાવવા માટે માત્ર પાકનું ઉત્પાદન વધારવાને બદલે પાણી બચાવતી આધુનિક સિંચાઈ પદ્ધતિઓ, સ્ટોરેજ, ફૂડ પ્રોસેસિંગ અને ખેડૂતોને સીધા ગ્રાહક બજાર સાથે સાંકળવા જેવા ક્રાંતિકારી પગલાં ભરવા અત્યંત અનિવાર્ય બન્યા છે.

ભારતના દરેક રાજ્ય માટે એકસરખી વસ્તી નીતિ યોગ્ય નથી

ભારતમાં વસ્તીનું માળખું અત્યંત વૈવિધ્યસભર હોવાથી સમગ્ર દેશ માટે એક સમાન વસ્તી નીતિ લાદવી પ્રાયોગિક રીતે જરાય યોગ્ય નથી. દેશના કેટલાક રાજ્યોમાં જન્મદર ઝડપથી ઘટવાને કારણે વૃદ્ધોની વસ્તી વધી રહી છે, જ્યાં વડીલોની સારસંભાળ અને કુશળ શ્રમિકોની અછત જેવા પ્રશ્નો મુખ્ય છે; જ્યારે અન્ય રાજ્યોમાં બાળકો અને યુવાનોની પ્રચંડ સંખ્યાને લીધે ત્યાં કન્યા શિક્ષણ, માતૃ સ્વાસ્થ્ય અને રોજગારીની નવી તકો ઊભી કરવા માટે વિશેષ રોકાણની તાતી જરૂર છે. આ પ્રકારના પ્રાદેશિક તફાવતો વચ્ચે નવી શાળાઓ, હોસ્પિટલો, આવાસ અને પરિવહન જેવી પાયાની માળખાકીય સુવિધાઓનું સચોટ આયોજન કરવા માટે સમયસર અને ભરોસાપાત્ર જનગણના (સેન્સસ) ના આંકડા અત્યંત અનિવાર્ય બની જાય છે. તેથી, દેશના સર્વાંગી વિકાસ માટેની કોઈપણ નીતિ કે યોજનાઓને માત્ર ચૂંટણીલક્ષી રાજકારણના આધારે ઘડવાને બદલે, રાજ્યોની વાસ્તવિક વસ્તીવિષયક પરિસ્થિતિ અને ભવિષ્યના સચોટ અંદાજોને ધ્યાનમાં રાખીને પ્રાદેશિક સ્તરે જ તૈયાર કરવી જોઈએ.

ચીન, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા પાસેથી શું શીખવું?

ચીન, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા પૂર્વીય એશિયાઈ દેશોનો વર્તમાન વસ્તીવિષયક પ્રવાહ એ બાબતનો સ્પષ્ટ પુરાવો છે કે જન્મદરમાં તીવ્ર ઘટાડો થવાથી દેશ સમક્ષ કેવા ગંભીર આર્થિક અને સામાજિક સંકટો ઊભા થઈ શકે છે. આ દેશોમાં વૃદ્ધોની વસ્તી વધવા અને યુવા શ્રમિકો ઘટવાને કારણે પેન્શન, સ્વાસ્થ્ય અને વડીલોની સારસંભાળનો ખર્ચ આસમાને પહોંચ્યો છે, જ્યારે ઉદ્યોગો માટે કામદારોની અછત અને ટેક્સ ચૂકવતા નાગરિકોની સંખ્યા ઘટવાને લીધે સરકારી તિજોરી પર ભારે દબાણ આવ્યું છે; જોકે ત્યાંની સરકારો હવે યુગલોને વધુ બાળકો પેદા કરવા માટે વિવિધ પ્રોત્સાહનો આપી રહી છે, પરંતુ મોંઘું શિક્ષણ, ઘરના ઊંચા ભાવો, નોકરીની અનિશ્ચિતતા અને કામ-પરિવાર વચ્ચે સંતુલનનો અભાવ હોવાથી જન્મદર વધારવો અત્યંત પડકારજનક સાબિત થયો છે. ભારત માટે આ એક ગંભીર ચેતવણી અને મોટો પાઠ છે, કારણ કે આપણી પાસે આજે ભલે પ્રચંડ યુવાધનની શક્તિ (જનસાંખ્યિક લાભાંશ) હોય, પરંતુ યુનાઈટેડ નેશન્સ પોપ્યુલેશન ફંડ (UNFPA) ના અંદાજ મુજબ આગામી દાયકાઓમાં ભારતની વસ્તી પણ ઝડપથી વૃદ્ધત્વ તરફ આગળ વધવાની છે. તેથી, વર્તમાન યુવા પેઢી માટે અત્યારથી જ સ્થિર નોકરીઓ, પૂરતી આર્થિક બચત, નિવૃત્તિ પેન્શન યોજનાઓ અને મજબૂત આરોગ્ય સુરક્ષા કવચ ઊભું કરવામાં નહીં આવે, તો ભવિષ્યમાં ભારત માટે આ વસ્તીવિષયક કટોકટી અને સંસાધનોનું વ્યવસ્થાપન કરવું અત્યંત કઠિન બની જશે.

વસ્તીને શક્તિ બનાવવા માટે ભારતે શું કરવું જોઈએ?

ભારતની વાસ્તવિક સફળતા માત્ર વસ્તીવૃદ્ધિના આંકડાઓને અટકાવવામાં નહીં, પરંતુ પોતાના નાગરિકોના જીવનધોરણ અને તેની ગુણવત્તામાં કેટલો સુધારો થાય છે તેના પર નિર્ભર છે. આ પ્રચંડ જનસંખ્યાને દેશની અસ્કયામતમાં પરિવર્તિત કરવા માટે સૌપ્રથમ દરેક બાળકને સમાન અને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ આપવું અનિવાર્ય છે, જેથી કોઈ પણ બાળકની સામાજિક કે આર્થિક સ્થિતિ તેના ઉજ્જવળ ભવિષ્ય આડે અવરોધ ન બને. આ સાથે યુવાધનને આધુનિક બજારની માંગ મુજબ યોગ્ય કૌશલ્ય (સ્કિલ્સ) અને સન્માનજનક વેતન તેમજ સુરક્ષા આપતી રોજગારી પૂરી પાડવી પડશે. દેશના આર્થિક મોરચે મહિલાઓના સ્વાસ્થ્ય, શિક્ષણ, સલામતી અને નાણાકીય સ્વાયત્તતામાં મોટું રોકાણ કરવું એટલું જ જરૂરી છે, કારણ કે નારી શક્તિની સક્રિય અને સમાન ભાગીદારી વિના જનસાંખ્યિક લાભાંશનો સંપૂર્ણ લાભ મેળવવો અશક્ય છે. તદુપરાંત, હોસ્પિટલોના મોંઘા ખર્ચના બોજથી નાગરિકોને બચાવવા માટે રોગના અટકાયત પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી એક મજબૂત પ્રાથમિક અને જાહેર આરોગ્ય વ્યવસ્થા ઊભી કરવી પડશે, તેમજ મહાનગરોને અસંતોષનું કેન્દ્ર બનતા રોકવા માટે સસ્તા આવાસો અને સુવ્યવસ્થિત જાહેર પરિવહન સાથે આયોજનબદ્ધ શહેરીકરણ તરફ આગળ વધવું પડશે. અંતે, સરકારે કોઈપણ કલ્યાણકારી નીતિ ઘડતી વખતે માત્ર કુલ જનસંખ્યાના આંકડા જોવાને બદલે ભૌગોલિક વિસ્તાર, ઉંમર, આવક, લિંગ અને શૈક્ષણિક સ્તર જેવા વાસ્તવિક માપદંડોનું ઊંડાણપૂર્વક મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ, જેથી દરેક વર્ગનો સર્વાંગી વિકાસ સુનિશ્ચિત કરી શકાય.

આ પણ વાંચો : H-1B Visa News : USમાં ડૉલર કમાવવાનું સપનું જોનારાઓ સાવધાન! H-1B વિઝા અને ગ્રીન કાર્ડ પ્રક્રિયા પર કેમ શરૂ થઈ મોટી તપાસ?