Ancient Indian science : શું ગુરુત્વાકર્ષણની શોધ ન્યૂટન પહેલાં ભારતમાં થઈ હતી? જાણો મહર્ષિ કણાદના 'વૈશેષિક દર્શન' ના એવા અદભુત વૈદિક સૂત્રો, જે હજારો વર્ષ પહેલાં જ ગુરુત્વ અને ગતિવિજ્ઞાનના નિયમો સ્પષ્ટપણે સમજાવે છે. આપણા ભવ્ય વૈજ્ઞાનિક વારસાનો રોચક ઇતિહાસ છે.

સામાન્ય રીતે જ્યારે પણ ગુરુત્વાકર્ષણ (Gravity) શબ્દ આપણી સામે આવે છે, ત્યારે આપણું મગજ આપમેળે જ ઈંગ્લેન્ડના વૈજ્ઞાનિક સર આઈઝેક ન્યૂટન(Isaac Newton)અને તેમના માથા પર પડેલા સફરજનની વાર્તા તરફ દોડી જાય છે. આપણને વર્ષોથી એવું ભણાવવામાં આવ્યું છે કે ૧૬૮૭માં ન્યૂટને તેમના ‘પ્રિન્સિપિયા’ (Principia)પુસ્તકમાં ગુરુત્વાકર્ષણના નિયમો દુનિયા સામે મૂક્યા. પરંતુ પશ્ચિમી અંધદોટમાં આપણે એ ભૂલી ગયા કે જે વિજ્ઞાનને પશ્ચિમે આધુનિક યુગમાં શોધી કાઢ્યું, તેનો પાયો આપણા વૈદિક ઋષિઓએ હજારો વર્ષ પહેલાં જ નાખી દીધો હતો.

આપણી આસપાસ પ્રકૃતિમાં ઘણી બધી અદભુત ઘટનાઓ બને છે. વરાળ કે પાણીની બાષ્પ અને અગ્નિની જ્વાળાઓ હંમેશા ઉપરની તરફ ગતિ કરે છે, જ્યારે નદીઓનું પાણી નીચે વહે છે અને ઝાડ પરથી તૂટેલું ફળ નીચે જ પડે છે. પશ્ચિમી જગત જ્યારે આ ઘટનાઓ પાછળના વૈજ્ઞાનિક કારણોથી અજાણ હતું, ત્યારે ભારતના મહાન તત્વચિંતક અને વૈજ્ઞાનિક મહર્ષિ કણાદે (ઇસવીસન પૂર્વે છઠ્ઠી સદી) તેમના અમૂલ્ય ગ્રંથ 'વૈશેષિક દર્શન' માં ગુરુત્વાકર્ષણના સાર્વત્રિક નિયમો ખૂબ જ સ્પષ્ટતાપૂર્વક સમજાવ્યા હતા.

Ancient Indian science : સંયોગનો અભાવ અને ગુરુત્વ (પતનનો પ્રથમ નિયમ)

મહર્ષિ કણાદ વૈશેષિક દર્શનના પાંચમા અધ્યાયના પ્રથમ આહ્નિકમાં પતન એટલે કે વસ્તુના નીચે પડવાની પ્રક્રિયાને સમજાવતા લખે છે:

संयोगाभावे गुरुत्वात्पतनम् (વૈશેષિક સૂત્ર - ૫.૧.૭)

(જ્યારે કોઈ વસ્તુને પકડી રાખનાર આધાર કે સંયોગ (જોડાણ) નો નાશ થાય છે, ત્યારે તે વસ્તુ તેના પોતાના 'ગુરુત્વ' (વજન/આકર્ષણ બળ) ને કારણે આપોઆપ પૃથ્વી પર પડે છે.)

આ સૂત્ર ન્યૂટનના નિયમ કરતાં હજારો વર્ષ જૂનું છે. અહીં મહર્ષિ કણાદે સ્પષ્ટપણે 'ગુરુત્વ' શબ્દનો પ્રયોગ કર્યો છે, જે સાબિત કરે છે કે પૃથ્વી પર વસ્તુઓનું પડવું એ કોઈ આકસ્મિક ઘટના નથી, પરંતુ તે પદાર્થના ગુરુત્વ ગુણધર્મને કારણે થાય છે. જેમ કે, જ્યાં સુધી ફળ ડાળી સાથે જોડાયેલું (સંયોગમાં) છે ત્યાં સુધી તે ટકી રહે છે, પણ જેવો એ સંયોગ તૂટે છે, તે ગુરુત્વને કારણે નીચે પડે છે.

Ancient Indian science : સંસ્કારનો પ્રભાવ અને ગતિવિજ્ઞાન (બીજો નિયમ)

આગળ વધતાં મહર્ષિ કણાદ એક મહત્વનો પ્રશ્ન ઉઠાવે છે કે જો ગુરુત્વાકર્ષણ સતત કામ કરતું હોય, તો ધનુષમાંથી છૂટેલું તીર કે હવામાં ફેંકેલો પથ્થર તરત જ નીચે કેમ નથી પડી જતો? તેના જવાબમાં તેઓ લખે છે:

આ આધુનિક ભૌતિકશાસ્ત્રના 'પ્રોજેક્ટાઈલ મોશન' (Projectile Motion) અને ન્યૂટનના ગતિના પ્રથમ નિયમ (જડત્વનો નિયમ) સાથે અદ્ભુત રીતે મેળ ખાય છે.

સંસ્કારના પ્રકાર અને વેગ વિજ્ઞાન

વૈદિક વિજ્ઞાનમાં 'સંસ્કાર' ને ખૂબ જ વ્યાપક રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યો છે. ઋષિઓએ સંસ્કારના મુખ્ય ત્રણ પ્રકારો ગણાવ્યા છે:

1. વેગ (Velocity/Momentum): જ્યારે કોઈ ધનુર્ધર તીર છોડે છે, ત્યારે તે તીરમાં 'વેગ સંસ્કાર' ઉત્પન્ન કરે છે. જ્યાં સુધી આ વેગ કાર્યરત રહે છે, ત્યાં સુધી તીર ગુરુત્વ બળને હરાવીને આગળ વધે છે. વેગ ઘટતાં જ ગુરુત્વ જીતી જાય છે અને તીર જમીન પર પડે છે.

2. ભાવના (Impression/Memory): આ માનસિક સ્તરનો સંસ્કાર છે, જે સ્મૃતિ અને અનુભવોને સંચિત કરે છે.

3. સ્થિતિસ્થાપક (Elasticity): પદાર્થનો એવો ગુણધર્મ જે તેને બાહ્ય બળ હટાવ્યા પછી પોતાના મૂળ આકારમાં પાછા આવવામાં મદદ કરે છે (જેને આજે આપણે Elasticity કહીએ છીએ).

આંધળી પશ્ચિમી દોટ છોડી આપણા મૂળ તરફ પાછા વળવાનો સમય

આજે સમગ્ર વિશ્વ આપણા વૈદિક ઋષિઓના જ્ઞાન અને સિદ્ધાંતોની મહત્તા સ્વીકારી રહ્યું છે. પરમાણુવાદના જનક તરીકે જોન ડાલ્ટનનું નામ લેવાય છે, પણ તેમનાથી સદીઓ પહેલાં મહર્ષિ કણાદે પદાર્થના નાનામાં નાના કણને 'પરમાણુ' નામ આપીને પરમાણુ સિદ્ધાંત આપ્યો હતો. એ જ રીતે ગુરુત્વાકર્ષણમાં પણ ભાસ્કરાચાર્ય અને મહર્ષિ કણાદનું પ્રદાન અનન્ય છે.

આપણા માટે આનાથી મોટી કમનસીબી કઈ હોઈ શકે કે આપણા જ દેશમાં, આપણા જ ગૌરવશાળી ઈતિહાસ અને વિજ્ઞાનને ભણાવવાને બદલે આપણને પશ્ચિમી વૈજ્ઞાનિકોના નામ ગોખવા માટે મજબૂર કરવામાં આવે છે. આ કોઈ પશ્ચિમ વિરોધી માનસિકતા નથી, પરંતુ સત્ય અને ન્યાયની લડાઈ છે. આપણે આ આંધળી વેસ્ટર્ન રેસમાંથી બહાર આવવું પડશે અને આપણા વેદ-શાસ્ત્રોમાં છુપાયેલા વિજ્ઞાનને ફરીથી ઉજાગર કરવું પડશે. આવો, આપણે આપણા ભવ્ય વારસા તરફ પાછા વળીએ અને નવી પેઢીને આ ગૌરવશાળી જ્ઞાનથી પરિચિત કરાવીએ.

આ પણ વાંચો : Bhagavad Gita lifestyle : શ્વાસે શ્વાસે રાધા અને રોમ-રોમમાં શ્યામ