Chinta and Chita : એક ટપકાનો ભાર

Chinta and Chita :  સંસ્કૃત સાહિત્યમાં ચિંતા અને ચિતા વચ્ચેના તફાવતને આલેખતો એક બહુ સુંદર અને માર્મિક શ્લોક છે:

ચિતા અને ચિંતામાં માત્ર એક 'અનુસ્વાર' (મીંડા) નો જ તફાવત છે, છતાં ચિંતા વધુ ભયાનક છે. કારણ કે ચિતા માત્ર નિર્જીવ (મૃતદેહ)ને બાળે છે, જ્યારે ચિંતા તો જીવતા માણસને ક્ષણે-ક્ષણે અંદરથી ભડભડ સળગાવે છે! આ ચાર ચરણનો મહિમા એટલો સરળ છે કે પ્રાથમિક શાળાનું બાળક પણ સમજી શકે, પરંતુ વિડંબના એ છે કે આટલી સહજ વાતને આપણે આપણા વ્યવહારિક જીવનમાં ઉતારી શકતા નથી.

Chinta and Chita :  અનુસ્વારનો આતંક: ચિંતાનું મનોવિજ્ઞાન

ચિંતા એટલે શું? જ્યારે આપણું મન ભવિષ્યમાં થનારી કોઈ ઘટના વિશે નકારાત્મક કે અમંગળ વિચારવા લાગે, ત્યારે ચિંતાનો જન્મ થાય છે. ભાષાના લાખો શબ્દોમાં આ 'આવડા અમથા મીંડા'નો ભય અદ્ભુત છે. કોઈ નાની વાતમાં અડચણ આવી નથી કે પેલું મીંડું આપણા મન પર સવાર થયું નથી!

ચિતા એ માનવજીવનની સૌથી ડરામણી વિભાવના છે. માર્ગ પરથી પસાર થતી શબયાત્રા જોઈને પણ સારા-સારા માણસો ગમગીન થઈ જાય છે. જોકે, કેટલાક લોકો અંતિમ સંસ્કારની વિધિઓમાં એટલા અનુભવી થઈ ગયા હોય છે કે તેઓ નનામી બાંધતી વખતે પણ વ્યાવસાયિક કુશળતાથી કહેતા હોય છે, "કાકા, તમે આ બાજુથી પકડો, તમને વધુ ફાવશે." પણ સવાલ એ છે કે મૃત્યુ જેવી પરમ સચ્ચાઈ સાથેની આ નિષ્ઠુર ફાવટ ખરેખર ગુણવર્ધક છે ખરી?

Chinta and Chita : ભયની જુગલજોડી: રોજિંદા જીવનના ઉદાહરણો

ચિંતા અને ચિતા જાણે એકમેકથી જુદા ન પડી શકે તેવા મિત્રો છે. આપણા રોજિંદા વ્યવહારમાં આના જીવંત ઉદાહરણો જોવા મળે છે:

• માતાની વ્યાકુળતા: સવારે સાત વાગ્યે નિશાળે ગયેલો દીકરો અગિયાર વાગ્યે પાછો આવવાનો હોય, ત્યારે માતા પોણા અગિયારથી બારીએ ડોકિયું કરવા લાગે છે. શાળાની બસ જેવા જ પીળા રંગની અન્ય ગાડી વળાંક લે ત્યારે ક્ષણભર આનંદ થાય છે કે 'બચુડો આવી ગયો', પણ એ ગાડી આગળ નીકળી જાય ત્યારે પલભરમાં માતાનો ચહેરો ચિંતાથી ફિક્કો પડી જાય છે. બસ આવવામાં હજી 10 મિનિટની વાર છે, છતાં ભીતરનો અજંપો શરૂ થઈ જાય છે.

• પિતાનો ઉદ્વેગ: દીકરાના પરીક્ષાના પરિણામની રાહ જોતા પિતાની સ્થિતિ પણ આવી જ હોય છે. પેપર સારા ગયા છે, છતાં મનનો કોઈ ખૂણો વહેમી બને છે કે 'જો નાપાસ થશે તો?' બસ, આ એક નકારાત્મક વિચાર ચિંતાને તીવ્ર ગુસ્સામાં બદલી નાખે છે: "છોકરો રખડે છે અને મને ચિંતા કરાવે છે, બધે ડોનેશન આપવા પડશે!" ચિંતા ક્યારે ચિતા બનીને ભીતરને દઝાડી ગઈ, તેની પિતાને ખબર પણ રહેતી નથી.

મનનો અશ્વ અને તથાગત બુદ્ધની વિદ્વત્તા

આપણા ભીતરમાં ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યની લાગણીઓ એવી રીતે બાથમબાથ કરતી હોય છે કે માણસ પોતે ક્યાં છે તે ભૂલી જાય છે. આ આંતરિક યુદ્ધમાંથી બહાર નીકળવા માટે ભગવાન બુદ્ધે એક ભિક્ષુકના પ્રશ્નનો ઉત્તર આપતાં 'ત્રણ ઘોડા'નું સુંદર દૃષ્ટાંત આપ્યું હતું:

પ્રકૃતિનો સહજ સ્વીકાર

જેના અંતરમાં પરમાત્માએ સર્જન વખતે જ સંતોષનું અમૃત રેડ્યું નથી, તેના માટે કોઈ કોચિંગ ક્લાસ કે બાહ્ય ઉપાયો કામ લાગવાના નથી. ચિંતા એ મનની એક વિકૃત પ્રકૃતિ છે. પ્રકૃતિ સામે ક્યારેય યુદ્ધ ન કરાય, તેને તો હળવાશથી પંપાળીને શાંત રાખવી પડે.

મહાકવિ નરસિંહ મહેતાએ આ મનોસ્થિતિને બહુ સુંદર રીતે પોતાની પંક્તિમાં વણી લીધી છે:

"હું કરું હું કરું એ જ અજ્ઞાનતા, શકટનો ભાર જેમ શ્વાન તાણે;"

"જે ગમે જગતગુરુ દેવ જગદીશને, તેહના પ્રખર પટતરમાં રહેવું..."

ભવિષ્યમાં જે પરિણામ આવવાનું છે તે તો નિશ્ચિત જ છે, તો પછી વર્તમાનની ક્ષણોને ચિંતાની ચિતા પર શું કામ હોમવી? ગાડીનો ભાર કૂતરો પોતાના માથે સમજીને ચાલે તે અજ્ઞાનતા છે. ચિંતા કરવાથી ભવિષ્ય બદલાવાનું નથી, માત્ર આજની શાંતિ છીનવાઈ જવાની છે. માટે, ભીતરના એ 'અનુસ્વાર'ને હળવો કરી, જીવનને તેની સહજતામાં વહેવા દેવું એ જ સાચી જીવન જીવવાની કળા છે.