Economics of relationships :  આજના 'સ્માર્ટ' અને ડિજિટલ યુગમાં આપણે બધું જ કેલ્ક્યુલેટર પર તોલતા થઈ ગયા છીએ. "મેં આટલું આપ્યું, તો સામે મને શું મળ્યું?" — આ સવાલ હવે માત્ર બિઝનેસ ડીલ સુધી સીમિત નથી રહ્યો, પણ આપણા બેડરૂમ અને ડ્રોઈંગરૂમ સુધી, એટલે કે આપણા સંબંધોમાં પણ ઘૂસી ગયો છે. સંબંધો જાણે કોઈ કંપનીના બેલેન્સ શીટ જેવા થઈ ગયા છે, જ્યાં પ્રોફિટ અને લોસ (Profit and loss)નો હિસાબ મિનિટે-મિનિટે માંડવામાં આવે છે.

પરંતુ, શું સાચે જ સંબંધોનો હેતુ માત્ર નફો કમાવવાનો છે?

સંબંધોનું અર્થશાસ્ત્ર(Economics of relationships) વિરુદ્ધ હૃદયનું ગણિત: જ્યાં ખોટ ખાવામાં પણ 'નફો' છે!

Economics of relationships :  જ્યારે ગણિત હારી જાય છે અને ગમતું જીતી જાય છે

પ્રસિદ્ધ ઉર્દૂ શાયર વસીમ બરેલવીનો એક બહુ જાણીતો શેર છે:

कौन सी बात कहाँ, कैसे कही जाती है,

ये सलीक़ा हो, तो हर बात सुनी जाती है।

एक ही चौखट पे सर झुकाना सबसे अच्छा है,

तुम बदलते हो तो दीवार भी बदल जाती है।"

- वसीम बरेलवी

સંબંધોમાં પણ આવું જ કંઈક છે. જ્યારે તમે સંબંધને વ્યાપાર સમજીને રોજ નવો નફો શોધવા નીકળો છો, ત્યારે પ્રેમની દીવાલો ધસી પડે છે. સાચો સંબંધ(Relationship) તો ગણિતના નિયમોથી પર હોય છે. ગણિત કહે છે કે 1- 1 = 0  પણ પ્રેમનું ગણિત કહે છે કે બે વ્યક્તિઓ જ્યારે એકબીજામાં ઓગળી જાય ત્યારે 1 + 1 = 1 થઈ જાય છે!

Economics of relationships : ગણતરીબાજ દુનિયા અને નિઃસ્વાર્થતાના ત્રણ અમર સ્તંભ

જ્યારે દુનિયા માત્ર 'ગીવ એન્ડ ટેક' (Give and Take) ના નિયમ પર ચાલતી હોય, ત્યારે કોઈ સંબંધમાં માત્ર આપતા જ રહેવું એ વ્યવહારુ લોકોને મૂર્ખામી લાગી શકે. ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ્સ કદાચ આને 'બેડ ડેટ્સ' કે 'ખોટનો ધંધો' કહી દે. પરંતુ સૃષ્ટિના ચોપડે આ ખોટ જ સૌથી મોટી કમાણી છે. 

માતાનું જાગરણ: કુદરતનું સૌથી મોટું રોકાણ

એક સ્ત્રી જ્યારે માતા બને છે, ત્યારે એ પોતાના અસ્તિત્વને ઓગાળી નાખે છે. નવ મહિનાનો ગર્ભધારણનો અસહ્ય સમય તો માત્ર શરૂઆત છે. બાળક જન્મ્યા પછી, જ્યારે આખી દુનિયા ઘસઘસાટ ઊંઘતી હોય, ત્યારે અડધી રાતે બાળકના એક નાના અમથા રુદન પર જેની ઊંઘ ઉડી જાય છે, તે મા છે.

• શું છે એનો નફો? ધાવણ આપતી, ભીનામાં સૂઈને બાળકને સૂકી પથારીમાં સુવડાવતી મા કયા વ્યાજની ગણતરી કરતી હશે? શું એ એવો હિસાબ રાખે છે કે 'આજે હું જાગી છું તો મોટો થઈને આ દીકરો મને આટલા રૂપિયા કમાઈ આપશે?' ના!

• એની અપેક્ષા માત્ર બાળકના મુખ પરનું એક નિર્દોષ સ્મિત છે. આ એવો સંબંધ છે જ્યાં બલિદાન એ જ એનો પરમાનંદ છે.

ગુરુનું જ્ઞાનદાન: અંધકારથી પ્રકાશ સુધીની બિન-વ્યાપારી સફર

એક સાચો ગુરુ જ્યારે શિષ્યની આંગળી પકડે છે, ત્યારે એ માત્ર અક્ષરજ્ઞાન નથી આપતો, પણ પોતાના આખા જીવનનો અર્ક, પોતાના અનુભવોની મૂડી શિષ્યના ચરણોમાં ધરી દે છે.

• કયા ખાતામાં જમા થાય છે નફો? આજના કોમર્શિયલ કોચિંગ ક્લાસીસની ફીની વાત બાજુ પર મૂકીએ, તો સાચા ગુરુત્વનો કોઈ મોલ નથી હોતો. શિષ્ય જ્યારે સફળતાના શિખરો સર કરે છે, ત્યારે ગુરુ ક્યારેય એ સફળતામાં પોતાનો હિસ્સો (રોયલ્ટી) નથી માંગતા.

• ગુરુનો નફો માત્ર એ જ છે કે એમણે પ્રગટાવેલો જ્ઞાનનો દીવો કોઈના જીવનનો અંધકાર દૂર કરી રહ્યો છે. શિષ્યની જીતમાં જ ગુરુ પોતાની જીત જુએ છે—આનાથી મોટું અર્થશાસ્ત્ર બીજું કયું હોઈ શકે?

મિત્રતાની પડખે ઊભા રહેવાની ખુમારી: No-commission zone

મિત્રતા એ લોહીનો સંબંધ નથી, એ આપણી જાતે પસંદ કરેલો સંબંધ છે. જ્યારે આખું જગત તમારી પીઠ પાછળ વાતો કરતું હોય, જ્યારે તમારા પોતાના લોકો પણ તમારો સાથ છોડી દે, ત્યારે અડધી રાતે એક ફોન કોલ પર દોડી આવતો માણસ એટલે મિત્ર.

• એને કયું કમિશન મળે છે? તમારી આર્થિક કટોકટીમાં ગજવું ખાલી કરી દેનાર, કે તમારી માનસિક અકળામણમાં કલાકો સુધી તમારી બકવાસ સાંભળનાર મિત્રને બદલામાં કોઈ 'બ્રોકરેજ' કે 'ઈન્સેન્ટિવ' નથી મળતું.

• એ તમારી સાથે એટલા માટે ઊભો નથી કે તમે પાવરફુલ છો, પણ એટલા માટે ઊભો છે કારણ કે એ તમને પ્રેમ કરે છે. એના ખાતામાં માત્ર એક જ વસ્તુ ઉમેરાય છે—"ગમે તે થાય, મારો યાર મારી સાથે છે" એવો અતૂટ ભરોસો..

જ્યાં સુધી સંબંધમાં 'હું' અને 'તેં' જુદા છે, ત્યાં સુધી જ હિસાબ રહે છે. પણ જ્યાં 'આપણે' થઈ જવાય, ત્યાં વેપાર આટોપાઈ જાય છે અને પરમાર્થ શરૂ થાય છે. આવા સંબંધોમાં નફા-નુકસાનના ચોપડા હોતા જ નથી, ત્યાં માત્ર 'આપણુંપણું' હોય છે

ખોટ ખાઈને જીવવાની અદભુત મજા

ક્યારેક સંબંધ નિભાવતા નિભાવતા થાકીને મન કહી ઉઠે, "છોડી દે ને યાર, આ સંબંધમાંથી તને શું મળ્યું?" પણ જે વ્યક્તિ આ ખોટને હસતા મુખે સ્વીકારી લે છે, એ જાણે છે કે આમાં એક અલગ જ ખુમારી છે.

આનંદ એ છે કે તું મારી પાસેથી લે, મારે કશું પાછું નથી જોઈતું એવી પરમ નિઃસ્વાર્થતાનો. જ્યારે તમે કોઈ આશા વગર કોઈને પ્રેમ, સમય કે લાગણી આપો છો, ત્યારે તમારું હૃદય સંકુચિત મટીને વિશાળ બની જાય છે. સંબંધનું વજન હળવું થઈ જાય છે. સુખ માત્ર પામવામાં નથી, પણ કોઈકની આંખના આંસુ લૂછીને પોતાનું સર્વસ્વ આપી દેવામાં છે—અને ઘણીવાર આ આનંદ નફાના આનંદ કરતાં કરોડો ગણો મોટો હોય છે. આવા સંબંધો જ જીવનને સાચું ઊંડાણ આપે છે.

સંબંધોની સાચી સમૃદ્ધિ: બજાર વિરુદ્ધ બજારુ વલણ

હીરાની સાચી કિંમત ઝવેરી જ કરી શકે, શાકભાજીની બજારમાં હીરા ન વેચાય. તેવી જ રીતે, સાચા સંબંધોની કિંમત બજારના માપદંડોથી નથી થતી, હૃદયના ધબકારાથી થાય છે.

જે સંબંધ તમારી પાસેથી તમારો સમય, તમારી શક્તિ, તમારી લાગણીઓ બધું જ માંગી લે છે અને બદલામાં માત્ર 'પોતાના હોવાનો' એક મનમોહક અહેસાસ આપે છે, એ સંબંધ જ દુનિયાનો સૌથી ધનિક સંબંધ છે. કારણ કે એ તમને એક પરમ સત્યનો અનુભવ કરાવે છે: "તમે જેટલું આપો છો, તેટલા વિશાળ બનો છો. ખોટ ભોગવવાની અને ખમી ખાવાની ક્ષમતા જ માણસની સાચી તાકાત છે."

આખરી નજર: સંબંધ એક સાધના છે

હા, એ વાત સાચી છે કે દરેક સંબંધ નફો નથી આપતો. પણ ક્યારેક જાણીજોઈને, પ્રેમ ખાતર ખોટ ખાઈને પણ સંબંધને તૂટતો બચાવી લેવો એ એક સાધના છે, એક તપ છે. આ તપ કોઈ હિમાલયની ગુફામાં જઈને કરવાનું નથી, પણ સંસારની વચ્ચે રહીને સ્વાર્થથી ઉપર ઊઠવાનું તપ છે. આ તપ જ આપણને સાચા અર્થમાં 'માણસ' બનાવે છે—જે માત્ર પ્રેમ અને કરુણાથી ધબકે છે.

માટે જ, જે સંબંધોમાં તમારે ફક્ત આપવાનું જ આવી રહ્યું છે, તેનાથી મોઢું ન ફેરવો કે તેનો તિરસ્કાર ન કરો. કદાચ એ તમારા આત્માને શુદ્ધ કરવાનો કુદરતનો શ્રેષ્ઠ વ્યાયામ (Exercise) છે.

યાદ રાખો, "સાચો સંબંધ લેવા-દેવાનો (Transaction) નથી, એ તો બસ એકબીજા સાથે હોવાનો (Transformation) અહેસાસ છે."

હિસાબ રાખવાનું છોડી દો, સંબંધો માણવાની મજા બમણી થઈ જશે.

આ પણ વાંચો : Social Media vs Real Relationships : જગત જીત્યા, પણ ઘર હાર્યા!