Life decisions and situations : જીવવાની કુંજી: સભાનતા અને કરુણા
- Life decisions and situations : પરિસ્થિતિ અને નિર્ણયો કેવી રીતે મનુષ્યનું ભાગ્ય ઘડે છે? જીવનની પસંદગીઓ અને સંજોગોના અદ્રશ્ય સંબંધને ઊંડાણપૂર્વક સમજો.
Life decisions and situations :
न दैवं प्राप्य पुरुषः सिंहो भवितुमर्हति। दैवं पुरुषकारेण संप्रधार्यं मनीषिभिः॥
(માત્ર અનુકૂળ સંજોગો કે ભાગ્ય મળવાથી કોઈ માણસ સિંહ જેવો પરાક્રમી નથી બની જતો; બુદ્ધિશાળી પુરુષો પોતાના પુરુષાર્થ અને નિર્ણયો દ્વારા જ સંજોગોને આકાર આપે છે.)
માનવજીવન એ કોઈ સીધી લીટીમાં વહેતી નદી નથી, પણ એક એવો મહાસાગર છે જેમાં પરિસ્થિતિઓના મોજાં સતત ઉછળતા રહે છે અને નિર્ણયનું સુકાન લઈને બેઠેલો નાવિક એ મોજાં સાથે ઝઝૂમતો રહે છે. ઘણીવાર આપણને પ્રશ્ન થાય છે: આપણે જીવનને આપણી મરજી મુજબ ઘડીએ છીએ, કે પછી સમય આપણને પોતાની લાકડીએ નચાવે છે? અસ્તિત્વના આ ગહન રહસ્યને સમજવા માટે પરિસ્થિતિ અને નિર્ણય વચ્ચેના અદ્રશ્ય પણ અતૂટ ચક્રાકાર સંબંધને સમજવો અનિવાર્ય છે.
મહાકવિ કાલિદાસે કહ્યું છે:
विकारहेतौ सति विक्रियन्ते येषां न चेतांसि त एव धीराः।
પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓ(situations) અથવા વિકારના કારણો હાજર હોવા છતાં જેમના ચિત્ત ડગતા નથી, તે જ સાચા અર્થમાં ધૈર્યવાન છે. આ ધૈર્ય જ માણસને શ્રેષ્ઠ નિર્ણય તરફ દોરી જાય છે.
Life decisions and situations : નિર્ણયમાંથી પરિસ્થિતિનું સર્જન: પુરુષાર્થની ધરી
કોઈપણ પરિસ્થિતિ આકાશમાંથી અચાનક ટપકતી નથી. આજે આપણી આસપાસ જે સુખ, સગવડ કે અશાંતિનું વાતાવરણ છે, તેના મૂળમાં ભૂતકાળમાં લેવાયેલા કોઈને કોઈ નિર્ણયો જ વવાયેલા હોય છે.
વ્યક્તિગત ફલક પર: રોજ સવારે વહેલા જાગવાનો કે નિયમિત સ્વાધ્યાય કરવાનો એક નાનો નિર્ણય, લાંબા ગાળે આંતરિક સમૃદ્ધિ અને ઉત્તમ સ્વાસ્થ્યની પરિસ્થિતિનું નિર્માણ કરે છે. આનાથી ઉલટું, ક્રોધની એક ક્ષણમાં લેવાયેલો ખોટો નિર્ણય આજીવન પસ્તાવાની પરિસ્થિતિ સર્જી શકે છે.
સમષ્ટિગત ફલક પર: કોઈ એક રાષ્ટ્ર કે સમાજ જ્યારે શિક્ષણ અને નૈતિક મૂલ્યો પાછળ પોતાના સંસાધનો લગાવવાનો નિર્ણય કરે છે, ત્યારે આગામી પેઢી માટે આપોઆપ એક પ્રબુદ્ધ અને સમૃદ્ધ વાતાવરણ તૈયાર થાય છે. ઇતિહાસ(History) સાક્ષી છે કે યુદ્ધ કે શાંતિના ઐતિહાસિક નિર્ણયોએ જ આજની વૈશ્વિક પરિસ્થિતિઓનો નકશો દોર્યો છે.
આપણે માત્ર સંજોગોના કઠપૂતળી નથી, પણ આપણા ભાગ્યના સક્રિય શિલ્પકાર-Sculptor છીએ. આપણી આજની પ્રત્યેક પસંદગી આવતીકાલની વાસ્તવિકતાનું ગર્ભધારણ કરે છે.
Life decisions and situations : પ્રારબ્ધનો પ્રભાવ
નિરપેક્ષ સ્વતંત્રતા એ માત્ર એક ભ્રમ છે. આપણો જન્મ કયા કુળમાં, કયા દેશમાં અને કેવા આર્થિક સ્તરે થશે—એ પરિસ્થિતિ આપણા હાથમાં હોતી નથી. આ સ્વીકારાયેલી પરિસ્થિતિઓ જ આપણા નિર્ણયોની સીમાઓ નક્કી કરે છે.
જ્યારે અચાનક કોઈ વ્યાપારી મંદી આવે, કુદરતી આપત્તિ ત્રાટકે કે કોઈ અંગત સ્વજનની વિદાય થાય, ત્યારે એ પરિસ્થિતિ આપણને નવા, અણધાર્યા નિર્ણયો લેવા માટે મજબૂર કરે છે. આ એ ક્ષણ છે જ્યાં આપણી સ્વાયત્તતા સમયના ચોકઠામાં પુરાઈ જાય છે. આપણને મળેલા પત્તા કેવા છે તે પરિસ્થિતિ નક્કી કરે છે, પણ એ પત્તાથી રમત કેવી રમવી એ આપણા નિર્ણય પર આધારિત છે.
અનંત ચક્ર અને નકારાત્મકતાનો ભંગ
ગૂઢ સત્ય એ છે કે આ બંને તત્વો એકબીજાના પૂરક છે. ભૂતકાળના નિર્ણયો વર્તમાન પરિસ્થિતિને જન્માવે છે, અને એ વર્તમાન પરિસ્થિતિ ભવિષ્યના નિર્ણયો માટેની પીઠિકા બને છે.
"બિંદુમાં ડૂબેલો જે આખો સમંદર જોઈ શકે,
એ જ સમયની ચાલનો બદલાતો મંજર જોઈ શકે."
જો માણસ એકવાર ગરીબી, નિષ્ફળતા કે નકારાત્મકતાના ચક્રમાં ફસાઈ જાય, તો પરિસ્થિતિ તેના નિર્ણયોને સીમિત કરી નાખે છે. આ ચક્રને તોડવા માટે એ જ સંકુચિત પરિસ્થિતિની વચ્ચે ઊભા રહીને અતિ કઠિન અને ક્રાંતિકારી નિર્ણય લેવો પડે છે. એ એક સદ્ધર નિર્ણય જ આવનારી પેઢીઓ માટે નવી સવાર લાવી શકે છે.
જીવવાની કુંજી: સભાનતા અને કરુણા
આ ચક્રાકાર નૃત્યને સમજ્યા પછી જીવન જીવવાનો દ્રષ્ટિકોણ સાવ બદલાઈ જાય છે:
દીર્ઘદ્રષ્ટિ: કોઈપણ આકસ્મિક નિર્ણય લેતા પહેલાં વિચારવું ઘટે કે, આ નિર્ણય ભવિષ્યમાં કેવા વાતાવરણનું નિર્માણ કરશે?
પરદુઃખભંજનતા અને કરુણા: જ્યારે આપણે બીજાના જીવનની ટીકા કરીએ, ત્યારે એ ભૂલવું ન જોઈએ કે તેમની પરિસ્થિતિઓ કદાચ આપણા કરતાં વધુ જટિલ હતી. આપણી નજરે જે ભૂલ ભરેલો નિર્ણય લાગે, તે કદાચ તેમની મર્યાદિત પરિસ્થિતિનો સર્વોત્તમ પ્રયાસ હોઈ શકે.
નિયંત્રણનું કેન્દ્ર: પરિસ્થિતિ ગમે તેટલી વિકટ હોય, ભૂતકાળ ગમે તેટલો ઘેરો હોય, આપણી પાસે ‘આગામી ક્ષણનો નિર્ણય’ લેવાની સ્વતંત્રતા હંમેશા અકબંધ રહે છે. એ જ આપણું સાચું સામર્થ્ય છે.
આપણે આ સૃષ્ટિના જાળામાં ફસાયેલા જંતુ પણ છીએ અને એ જાળાને વણનાર કરોળિયો પણ છીએ. આપણું અસ્તિત્વ એ વિનમ્રતા અને સાહસનો સંગમ છે. વારસામાં મળેલી પરિસ્થિતિઓ સામે વિનમ્રતા રાખવી અને એ જ પરિસ્થિતિઓની વચ્ચેથી નવો રાહ કંડારવાનો સાહસિક નિર્ણય લેવો—એ જ સાચું જીવન છે. આપણે આપણા નિર્ણયોનું પરિણામ છીએ, પણ એ નિર્ણયો પૂર્વનિર્ધારિત પરિસ્થિતિઓની કોખમાંથી જન્મે છે. આ શાશ્વત સત્યને સ્વીકારીને લેવાયેલું પ્રત્યેક પગલું આપણને પૂર્ણત્વ તરફ ગતિ કરાવે છે.
આ પણ વાંચો : Philosophy Of Life : સિક્કો હજી હવામાં છે!