Monsoon and Folk Traditions : ચોમાસું: ઋતુ નહીં, એક સંવેદના

ચોમાસું હવે 'અનુભવ' મટી માત્રએક 'ઋતુ' રહી ગઈ છે,  પહેલાં જ્યારે જૂનની ગરમી પછી વાદળ ગરજ્તાં આકાશનું કાળજું ચીરાતું અને પહેલી વીજળી ઝબકતી, ત્યારે આખું ગામ થંભી જતું. વડીલોના ચહેરા પર એક અનોખી ચમક આવતી—જાણે કોઈ જૂના મિત્રના આવવાની વધામણી ન હોય! આજે? આજે તો માત્ર મોબાઈલ પર 'રેઈન એલર્ટ'Rain alert'નું નોટિફિકેશન આવે છે અને આપણે બારીના કાચ બંધ કરીને એસી ચાલુ કરી દઈએ છીએ.

Monsoon and Folk Traditions : જ્યારે વરસાદ ‘સમય’ નહોતો, ‘સંવાદ’ હતો

યાદ છે, જૂનાં ગીતોમાં વરસાદને કેવી રીતે આમંત્રિત કરવામાં આવતો? પૂર્વાંચલની કજરી હોય કે રાજસ્થાનની મેઘ-મલ્હારની પ્રાર્થનાઓ—એમાં એક આજીજી હતી. જેમ કોઈ પ્રિયજનને મનાવવા માટે ગીત ગાઈએ, એમ ધરતી પોતાની તરસ છીપાવવા માટે વાદળોને મનાવતી. એ લોકગીતોમાં જે ‘મેઘ’ હતો, તે માત્ર H₂O નહોતો; એ તો પ્રેમનો અભિષેક હતો.

પહેલા વરસાદના છાંટા પડતાં જ બાળકો ઘેલાં થઈ ગાતાં 

પ્રકૃતિના ચક્ર સાથે તાલ મિલાવવાની એક કળા

વરસાદના વધામણાં માટેનો એક સુંદર સંદર્ભ આપણા લોકસાહિત્યમાં 'મેઘરાજાના આગમનનું સ્વાગત' કરવા માટેની 'મેઘોત્સવ' જેવી પરંપરાઓમાં જોવા મળે છે. પુરાણોમાં પણ 'ઈન્દ્ર' ને પ્રકૃતિના દેવ માનવામાં આવ્યા છે, જેની પૂજા માત્ર કર્મકાંડ નહોતી, પણ પ્રકૃતિના ચક્ર સાથે તાલ મિલાવવાની એક કળા હતી. તે સમયે માણસ અને વાદળ વચ્ચે જે 'કનેક્શન' હતું, તે આજે વાઈ-ફાઈના સિગ્નલ કરતાં પણ વધારે મજબૂત હતું.

આપણે વરસાદને 'એડિટ' કરી નાખ્યો છે

આજના આધુનિક માનવીએ વરસાદને પોતાની અનુકૂળતા મુજબ ‘Edit’ કરી નાખ્યો છે. આપણને વરસાદ જોઈએ છે—પણ માત્ર ખેતરમાં! શહેરોમાં તો આપણે તેને 'ટ્રાફિક જામ' કે 'કીચડ' કહીને નકારી દઈએ છીએ.

પેલા કાગળના હોડીવાળા દિવસો ક્યાં ગયા? કીડીઓની હારમાળા જોઈને વરસાદની આગાહી કરનારા વડીલોની એ દ્રષ્ટિ ક્યાં ખોવાઈ ગઈ? આજે આપણે પ્રકૃતિને સમજવા માટે ‘હવામાન વિભાગ’ (IMD) ની નજર પર જીવીએ છીએ, પોતાની નજર પર નહીં.

શું આધુનિકતા એટલે ‘સંવેદનહીનતા’?

આપણે પ્રગતિ કરી, પણ એ કિંમતે કે હવે માટીની ભીની સુગંધ (Petrichor) આપણને હવે માત્ર મોંઘા ‘પરફ્યુમ’ની બોટલોમાં શોધવી પડે છે. આજના બાળક માટે ચોમાસું એટલે ‘ઓનલાઈન ક્લાસ’ કે ‘વીડિયો ગેમ્સ’. તેણે ક્યારેય વરસાદમાં પલળીને એ જોયું જ નથી કે કેવી રીતે એક ટીપું પડે અને આખી ધરતી શ્વાસ લેવા લાગે. આપણે વરસાદને ‘સીઝન’ બનાવી દીધી છે, જ્યારે એ તો ‘જીવનનો ઉત્સવ’ હતો.

આભે ઉમટ્યાં શ્યામ વાદળ, આંગણે ટેરવાં તરસ્યાં, ક્યાં ગયાં એ લોક-ગીતો? જે અષાઢ બનીને વરસ્યાં.

નથી જોઈતી હવે આધુનિકતાની કોઈ પણ હવા, મારે તો ફરીથી એ 'માટીની સોડમ'માં જઈને ઠરવા.

આવ રે મેઘ, કે તારા વિરહમાં આ કવિતા પણ મૌન છે, તારું આગમન જ હવે, પરંપરાનું એકમાત્ર ગૌરવ છે.

આભે ઉમટ્યાં શ્યામ વાદળ, આંગણે ટેરવાં તરસ્યાં,

ક્યાં ગયાં એ લોક-ગીતો? જે અષાઢ બનીને વરસ્યાં

નથી જોઈતી હવે આધુનિકતાની કોઈ પણ હવા,

મારે તો ફરીથી એ 'માટીની સોડમ' જોઈએ.

આવ રે મેઘ, કે તારા વિરહમાં આ કવિતા પણ મૌન છે,

તારું આગમન જ હવે, પરંપરાનું એકમાત્ર ગૌરવ છે.

એક આશાનું કિરણ

શું આપણે ફરી તે દિવસો પાછા લાવી શકીએ? કદાચ બધા નહીં, પણ થોડા તો ખરા! ક્યારેક મોબાઈલ બાજુ પર મૂકીને અગાસી પર જઈને આકાશમાં દોડતા વાદળો જોવા—એમાં જે થ્રિલ છે, તે કોઈ ફિલ્મી ડ્રામામાં નથી. ચોમાસાના પહેલા વરસાદમાં પલળવું એ માત્ર શરદી થવાની બીક નથી, એ તો ધરતી સાથે ફરીથી જોડાયાનો અહેસાસ છે.

આપણી લોકપરંપરાઓ કદાચ મ્યુઝિયમમાં કે પુસ્તકોમાં કેદ થઈ ગઈ છે, પણ તેના સુર હજુ આપણા ડીએનએ (DNA) માં છે. તેને બહાર કાઢવાની જરૂર છે. ચોમાસું માત્ર પાણીનો વરસાવ નથી, એ તો આકાશ દ્વારા ધરતીને આપવામાં આવતું એક ‘પ્રેમપત્ર’ છે.

શું તમે ક્યારેય વરસાદને માત્ર એક ‘સમાચાર’ તરીકે નહીં, પણ એક ‘વ્યક્તિ’ તરીકે જોવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે? આ વખતે જ્યારે વરસાદ પડે, ત્યારે મોબાઈલ એપ નહીં, પણ તમારા મનનું મીટર ચેક કરજો—શું તમારું હૃદય પણ મેઘ મલ્હાર ગાઈ ઊઠશે ?

આ પણ વાંચો : Health Tips : શું તમને પણ રહે છે સતત થાક? શરીર આપી રહ્યું છે આ ગંભીર સંકેત