• Philosophy Of Life : અસ્તિત્વે ક્યારેય કોઈ ન્યાયનું વચન આપ્યું નથી, તેણે ફક્ત નિર્ભેળ અનુભવો આપ્યા છે. અનિશ્ચિતતાનો સ્વીકાર કરવા, નિરાશાને પાર કરવા અને ભીતરની પરમ શાંતિ શોધવા તરફ તો આપણે આત્મમંથન કરવું અનિવાર્ય છે.

Philosophy Of Life : જીવન: અણધાર્યા વળાંકોનો જુગાર અને સ્વીકારની કવિતા

માનવ અસ્તિત્વની આ જ તો સૌથી મોટી વિડંબના છે. આપણે એક એવી રંગભૂમિ પર ઊભા છીએ જ્યાં સ્ક્રિપ્ટ સતત બદલાતી રહે છે. સામાયિકના પાનાઓ પર જ્યારે આપણે જગતની ફિલસૂફીને ઉકેલવા બેસીએ, ત્યારે સમજાય છે કે જીવન કોઈ ગણિતનો દાખલો નથી કે જેનો અંતે એક ચોક્કસ જવાબ આવી જ જાય. આ તો અંધકારમાં રમાતી એવી રમત છે, જેના નિયમો કોઈને સંપૂર્ણ સમજાતા નથી, છતાં દરેક માણસ જાણે બધું સમજતો હોય એમ જીવે છે.

આ સંદર્ભે આદિ શંકરાચાર્ચે-Adi Shankaracharya 'ભજગોવિંદમ્' સ્તોત્રમાં સમય અને અહંકારની ક્ષણભંગુરતા-Transience પર બહુ સચોટ પ્રહાર કર્યો છે:

मा कुरु धनजनयौवनगर्वं हरति निमेषात्कालः सर्वम्।

मायामयमिवमखिलं हित्वा ब्रह्मपदं त्वं प्रविश विदित्वा॥

(ધન, વૈભવ, સ્વજન કે યુવાનીનો ક્યારેય અહંકાર ન કરો; સમય એક પળમાં આ બધું જ છીનવી લે છે. આ સમગ્ર સંસારને માયારૂપી સમજીને પરમ સત્યને ઓળખો.)

Philosophy Of Life :  નસીબના અસમાન પત્તા અને સપનાનાં વાવાઝોડાં

• જન્મજાત વિરોધાભાસ અને નસીબની વિષમતા: આ પૃથ્વી પર ન્યાયની વ્યાખ્યા માણસે પોતાના સ્વાર્થ ખાતર બનાવી છે, પ્રકૃતિ કે અસ્તિત્વને ન્યાય-અન્યાય સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી. આ જગતમાં જન્મની લોટરી જ અસમાન છે. કેટલાક લોકો જન્મથી જ સોનાની ચમચી અને જીતેલા પત્તા લઈને આવે છે—તેમની પાસે સંપત્તિ, સૌંદર્ય અને સ્નેહ બધું જ સહજ ઉપલબ્ધ હોય છે. જ્યારે બીજી તરફ, કેટલાક જીવો એવા અંધકારમાં આંખ ખોલે છે જ્યાં બાળપણથી જ એ કડવો પાઠ ભણવો પડે છે કે નસીબ ક્યારેય ન્યાયી હોતું નથી, તે માત્ર અનિશ્ચિત અને ક્રૂર હોય છે. આ વિષમતા માણસના એ ભ્રમને તોડી નાખે છે કે જગત કર્મ અને ફળના કોઈ સીધા ગણિતથી ચાલે છે.

• ક્ષણભંગુર મહેલો અને સમયનું વાવાઝોડું: માણસની આકાંક્ષાઓ અદ્ભુત છે. આપણે આખી જિંદગી આશા અને અપેક્ષાઓની એક-એક ઈંટ ગોઠવીને સપનાઓના આકાશી મહેલો ચણવામાં વિતાવી દઈએ છીએ. પરંતુ આપણે એ ભૂલી જઈએ છીએ કે કાળના હાથમાં હંમેશાં એક અદ્રશ્ય વાવાઝોડું તૈયાર હોય છે. વર્ષોની તપસ્યા, સંબંધોની મૂડી અને મહેનતનું સામ્રાજ્ય સમયની એક જ થાપટથી ક્ષણવારમાં ધૂળધાણી થઈ જાય છે. છતાં, માનવ અસ્તિત્વની ખરી ઓળખ એ છે કે આવી તબાહી પછી પણ, બીજી જ સવારે એ ફરી બેઠો થાય છે, ધૂળ ખંખેરે છે અને નિયતિની સામે જીવવાની એક નવી શરત લગાવવા તૈયાર થઈ જાય છે.

Philosophy Of Life :  સંબંધોની ક્ષણભંગુરતા અને ગુમાવવાનો અવિરત ક્રમ

જિંદગીનું સૌથી મોટું અને કડવું સત્ય કદાચ એ જ છે કે અહીં કંઈ જ સ્થાયી નથી, સિવાય કે ગુમાવ્યાનો અનુભવ. સમયના વહેણ સાથે માણસ પોતાની જાતને જ હપ્તે-હપ્તે ચૂકવતો જાય છે:

• બાળપણ અને નિર્દોષતાનો હ્રાસ: સમયના પ્રવાહમાં માણસ જે પહેલી મૂડી ગુમાવે છે, તે છે તેનું બાળપણ અને તેની નિર્દોષતા. દુનિયાદારીની સમજણ આવતાની સાથે જ એ પવિત્ર અને નિષ્કપટ દ્રષ્ટિકોણ ક્યાંક ખોવાઈ જાય છે. આ દુનિયામાં ટકી રહેવા માટે માણસ ચાલાકીઓ શીખે છે અને એ જ ક્ષણે એ પોતાની ભીતર રહેલા પરમ તત્વને ગુમાવી બેસે છે.

• પ્રેમ અને વિશ્વાસનું ખંડન: કોઈના વચનો પર, કોઈના સ્નેહ(Love and Faith) પર સર્વોચ્ચ ભરોસો મૂકીને પ્રેમી પોતાની આખી દુનિયા દાવ પર લગાવી દે છે. પરંતુ જ્યારે સમય બદલાય છે, ત્યારે એ વચનો માત્ર પોલા શબ્દો બનીને હવામાં ઓગળી જાય છે. વિશ્વાસનું આ ખંડન માત્ર સંબંધને નથી તોડતું, પણ વ્યક્તિની ભીતર કશુંક એવું કાયમ માટે શાંત કરી દે છે જે ફરી ક્યારેય પહેલા જેવું ધબકતું નથી.

• વૃદ્ધાવસ્થા અને સમયનું પલાયન: જીવનના ઉત્તરાર્ધમાં જ્યારે માણસ પાછું વળીને જુએ છે, ત્યારે તેની પાસે સ્મરણો સિવાય કશું હોતું નથી. તેના પોતાના ગણાતા લોકો, તેની શક્તિ અને તેનો સમય—બધું જ રેતીની જેમ હાથમાંથી સરકી ગયું હોય છે. એ એકલા હાથે માત્ર કાળના અનંત પ્રવાહને નિહાળતો રહે છે, જેમાં એ પોતે પણ વહી રહ્યો છે.

• સ્વત્વનું ક્રમશઃ વિસર્જન: માણસ એક જ ઝાટકે ક્યારેય મરતો નથી. દરરોજ થોડીક આશાઓ તૂટે છે, થોડાક સ્વપ્નો વિખરાય છે અને થોડાક પોતાનાઓ પારકા થાય છે. આ ક્રમમાં માણસ ક્ષણે-ક્ષણે પોતાને જ થોડોક થોડોક ગુમાવતો જાય છે. અંતે જે બચે છે, તે માત્ર એક ખાલી ખોખું હોય છે, જેની સ્મૃતિઓ પણ સમય જતાં અનંતના ગર્ભમાં અદ્રશ્ય થઈ જાય છે.

પરિણામના નિયંત્રણમાંથી મુક્તિ અને અહંકારનો વિલય

સૌથી ભયાનક અને અહંકારને તોડી નાખનારું વાસ્તવિક સત્ય એ છે કે, ઘણીવાર તમારા શુદ્ધ અને પ્રમાણિક પ્રયત્નો પણ પરિણામ બદલી શકતા નથી.

• સત્ય હોવા છતાં તૂટવાની નિયતિ: તમે જીવનભર સાચા માર્ગ પર ચાલ્યા હો, ક્યારેય કોઈનું અહિત ન કર્યું હોય, છતાં પણ પરિસ્થિતિ તમને એવા વળાંક પર લાવીને ઊભી રાખે જ્યાં તમે અંદરથી સાવ તૂટી જાઓ. બ્રહ્માંડ કોઈ નૈતિક પક્ષપાત કરતું નથી; તે સજ્જન અને દુર્જન બંને પર સમાન રીતે વરસે છે.

• વફાદારીની કિંમત તરીકે દગો: તમે તમારા સંબંધોમાં સો ટકા વફાદારી આપી હોય, કોઈના માટે સર્વસ્વ ન્યોછાવર કર્યું હોય, છતાં પણ વળતરમાં તમને દગો અને ઉપેક્ષા જ મળે તેવું બની શકે છે. આ અનુભવ માણસના એ ભ્રમને ભસ્મીભૂત કરી નાખે છે કે દુનિયા હંમેશાં સારા લોકો સાથે સારો જ વ્યવહાર કરે છે.

• સાધના છતાં એકલતાનો સ્વીકાર: તમે ગમે તેટલા સારા, ઉદાર કે કરુણાસભર હો, પણ અંતે જીવનના કેટલાક યુદ્ધો તમારે સાવ એકલા જ લડવાના હોય છે. આ સમજણ જ્યારે પાકી થાય છે, ત્યારે માણસ નિયતિ સામે 'શા માટે?' પૂછવાનું બંધ કરી દે છે. એ પરમ શાંતિથી હસીને માત્ર એટલું જ કહે છે: "આ તો થવાનું જ હતું... કારણ કે આ જ જીવન છે."

આશા અને હિંમતની સાહિત્યિક વ્યાખ્યા

આ બધી જ નકારાત્મકતા અને શૂન્યતાની વચ્ચે પણ માણસની ભીતર કાવ્યો રચાય છે, એ પ્રેમમાં પડે છે અને ધર્મની સ્થાપના કરે છે. આ આશા કોઈ તર્કમાંથી નથી જન્મતી, એ તો આત્માના ઊંડા જખમ પર સુંદર શબ્દોની આશ્વાસનરૂપી પટ્ટી બાંધવાનો એક કાવ્યાત્મક પ્રયાસ છે.

એક જુગાર છે જિંદગી, રમાય છે અંધારમાં,

કોઈ જીતે છે અહીં તો કોઈ ડૂબે મઝધારમાં;

છતાં સવારે આંખ ખોલી આશનો દીવો ધરી,

માનવી બેસે ફરીથી પત્તાં લઈ દરબારમાં.

અંતે, સાચી શાંતિ કોઈ જંગ જીતવામાં નથી, પરંતુ પરિણામોને પોતાના પંજામાં રાખવાની ઘેલી ઝંખનાને છોડી દેવામાં છે. જિંદગીના ટેબલ પર પત્તા ગમે તેવા પડે, ખેલદિલી એ છે કે હાર્યા પછી પણ સ્મિત વદને ઊભા થવું. બધું જ હારી જવાની પૂરેપૂરી શક્યતા હોવાની જાણ હોવા છતાં, ફરી એકવાર હસતા મુખે જુગાર સમાન જીવનના એ જ ટેબલ પર બેસી જવું—એ જ માણસ હોવાનું પરમ ગૌરવ છે અને એ જ સાચી હિંમત છે. કારણ કે જે કંઈ મળ્યું છે કે ગુમાવ્યું છે, એ બધું જ આખરે તો અહીં જ છૂટી જવાનું છે.

આ પણ વાંચો Chinta and Chita : એક ટપકાનો ભાર