Plato's Allegory of the Cave : શું આપણી આસપાસની દુનિયા માત્ર એક ભ્રમ છે?

Philosophy (તત્વજ્ઞાન) શબ્દ સાંભળતા જ સામાન્ય રીતે એવું લાગે કે આ કોઈ અઘરો કે માત્ર વિદ્વાનો માટેનો વિષય હશે. પરંતુ, મહાન ગ્રીક ફિલસૂફ પ્લેટોએ આજથી લગભગ 2400 વર્ષ પહેલાં 'ગુફાની વાર્તા' (Allegory of the Cave) દ્વારા એક એવો વિચાર આપ્યો હતો, જે આજના સમયમાં પણ દરેક સામાન્ય માણસના જીવનને સીધો સ્પર્શે છે. આ વાર્તા દ્વારા પ્લેટો આપણને એ સમજાવવાનો પ્રયાસ કરે છે કે આપણે જે દુનિયાને આપણી આંખોથી જોઈએ છીએ, શું તે ખરેખર એવી જ છે? કે પછી તે માત્ર એક ભ્રમ છે? 

Plato's Allegory of the Cave: ગુફાની અંદરની દુનિયા (અજ્ઞાનતા)

કલ્પના કરો કે એક અંધારી ગુફા છે. આ ગુફામાં કેટલાક લોકોને બાળપણથી જ ગરદન અને પગમાં સાંકળોથી બાંધીને રાખવામાં આવ્યા છે. તેઓ માત્ર સામેની દીવાલ જ જોઈ શકે છે, પાછળ ફરી શકતા નથી.

તેમની પાછળ એક મોટી આગ સળગી રહી છે. આગ અને આ કેદીઓની વચ્ચેથી કેટલાક લોકો અલગ-અલગ આકારની વસ્તુઓ (જેમ કે લાકડાના પ્રાણીઓ, પુસ્તકો વગેરે) લઈને પસાર થાય છે. આગના પ્રકાશને કારણે પેલી વસ્તુઓના પડછાયા કેદીઓની સામેની દીવાલ પર પડે છે.

કેદીઓએ આખી જિંદગી માત્ર આ પડછાયા જ જોયા છે. તેથી, તેઓ માની લે છે કે આ પડછાયા જ સાચી દુનિયા છે. જો પાછળથી કોઈ અવાજ આવે, તો તેઓ માને છે કે પેલો પડછાયો જ બોલી રહ્યો છે.

આઝાદી અને અસલી દુનિયા (જ્ઞાનની શરૂઆત)

હવે ધારો કે, એક કેદીની સાંકળ ખુલી જાય છે. તેને પાછળ ફરવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે. જ્યારે તે પહેલીવાર આગ અને પેલી વસ્તુઓ જુએ છે, ત્યારે તેની આંખો અંજાઈ જાય છે અને દુખાવો થાય છે. તેને સમજતા વાર લાગે છે કે અત્યાર સુધી તે જે જોતો હતો તે માત્ર પડછાયા (ભ્રમ) હતા, અસલિયત તો આ વસ્તુઓ છે.

ત્યારબાદ તેને ગુફાની બહાર લઈ જવામાં આવે છે. બહાર સૂર્યનો તેજસ્વી પ્રકાશ જોઈને શરૂઆતમાં તે જોઈ શકતો નથી. પણ ધીમે ધીમે તેની આંખો ટેવાઈ જાય છે. તે અસલી ઝાડ, પક્ષીઓ, નદી અને છેવટે સૂર્યને જુએ છે. હવે તેને સમજાય છે કે સાચી અને વિશાળ દુનિયા તો ગુફાની બહાર છે!

ગુફામાં પાછા ફરવું (સમાજનો વિરોધ)

આ નવું અને અદભુત સત્ય જાણીને તે ખૂબ ખુશ થાય છે. તે પોતાના મિત્રોને અસલી દુનિયા વિશે જણાવવા અને તેમને છોડાવવા પાછો ગુફામાં જાય છે.

પણ સૂર્યના અજવાળાથી આવ્યા બાદ, હવે તેને ગુફાના અંધારામાં પહેલાની જેમ પડછાયા બરાબર દેખાતા નથી. તેના મિત્રો તેની મજાક ઉડાવે છે. તેઓ કહે છે કે, "બહાર જવાથી તારી આંખો અને મગજ બંને ખરાબ થઈ ગયા છે."

જ્યારે તે તેમને કહે છે કે, "આ દીવાલ પર દેખાય છે તે ખોટું છે, સાચી દુનિયા તો બહાર છે," ત્યારે કોઈ તેનો વિશ્વાસ કરતું નથી. તેઓ તેને ગાંડો સમજે છે. પ્લેટો કહે છે કે, જો તે માણસ અન્ય કેદીઓને જબરદસ્તી બહાર લઈ જવાનો પ્રયાસ કરે, તો કદાચ તેઓ ગુસ્સે થઈને તેને મારી પણ નાખે.

સમાજ, સોશિયલ મીડિયા કે લોકો દ્વારા આપણા મગજમાં બેસાડી દેવામાં આવેલી માન્યતાઓ

પ્લેટો આ વાર્તા દ્વારા માનવ જીવનની સચ્ચાઈ સમજાવે છે:

ગુફા અને પડછાયા: આ આપણું અજ્ઞાન છે. સમાજ, સોશિયલ મીડિયા કે લોકો દ્વારા આપણા મગજમાં બેસાડી દેવામાં આવેલી માન્યતાઓ. આપણે જે જોઈએ કે સાંભળીએ છીએ તેને જ વગર વિચાર્યે સત્ય માની લઈએ છીએ.

કેદીઓ: આ આપણે પોતે છીએ. આપણે આપણી જૂની માન્યતાઓની સાંકળોથી બંધાયેલા છીએ.

ગુફાની બહાર જવું (સૂર્યનો પ્રકાશ): આ શિક્ષણ, વિચારવાની શક્તિ અને સાચું જ્ઞાન છે. નવું સત્ય જાણવું શરૂઆતમાં તકલીફ આપે છે, પણ તે આપણને સાચી આઝાદી આપે છે.

લોકોનો વિરોધ: દુનિયાનો ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે, જ્યારે પણ કોઈ જ્ઞાની માણસ સમાજને નવું અને સાચું જ્ઞાન આપવા જાય છે, ત્યારે લોકો તેને સ્વીકારતા નથી. લોકો પોતાની ખોટી દુનિયા (પડછાયા) છોડવા માંગતા નથી.

પ્લેટોની આ 'ગુફાની વાર્તા' માત્ર એક વાર્તા નથી, પણ માનવ મનની યાત્રા છે. તે આપણને અજ્ઞાનતાના અંધકારમાંથી જ્ઞાનના પ્રકાશ તરફ જવાની પ્રેરણા આપે છે.

આજના ઇન્ટરનેટ અને સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં, જ્યાં અફવાઓ અને દેખાવો જ સત્ય બની ગયા હોય તેવું લાગે છે, ત્યાં આ વાર્તા ખૂબ જ પ્રસ્તુત બની રહે છે. તે આપણને શીખવે છે કે આંખે દેખાતું કે કાને સાંભળેલું બધું જ હંમેશા સાચું હોતું નથી. તેથી, અન્ય લોકોના વિચારોને આંખ બંધ કરીને માની લેવાને બદલે, આપણી પોતાની બુદ્ધિનો ઉપયોગ કરીને 'સત્ય' અને 'સાચા જ્ઞાન' ની શોધ કરવી જોઈએ. આપણી અંદર રહેલી ખોટી માન્યતાઓની આ 'સાંકળો' તોડવાની શરૂઆત આપણે પોતે જ કરવી પડશે.

આ પણ વાંચો :Bitter reality of married life : પરિણીત સ્ત્રીઓનું મનોવિજ્ઞાન અને વાસ્તવિકતા: પોતાના જ ઘરમાં 'આશ્રિત'