• Science behind yawning : શું બગાસું માત્ર ઊંઘની નિશાની છે? જાણો મગજ કેવી રીતે બગાસા દ્વારા પોતાનું તાપમાન નિયંત્રિત કરે છે અને શા માટે બીજાને જોઈને આપણને બગાસું આવે છે. બગાસા પાછળનું અદભૂત ન્યુરોસાયન્સ.

Science behind yawning : આપણે જેને આળસ કે કંટાળાનું પ્રતીક માનીએ છીએ, તે વાસ્તવમાં કુદરતનું એક અદભૂત એન્જિનિયરિંગ છે. ક્યારેય વિચાર્યું છે કે ક્લાસરૂમમાં કે ઓફિસની મીટિંગમાં જ્યારે કોઈ એક વ્યક્તિ બગાસું(Yawn) ખાય, ત્યારે આખા રૂમમાં ચેપી રોગની જેમ તે કેમ ફેલાઈ જાય છે? શું આ માત્ર ઊંઘની નિશાની છે? આધુનિક ન્યુરોસાયન્સ-Neuroscience કહે છે: ના!

બગાસું એ મગજની કોઈ ખામી નથી, પણ તેની 'સ્વ-સંચાલિત સર્વિસિંગ' પ્રક્રિયા છે. ચાલો, આ સહજ ક્રિયા પાછળના ગહન વિજ્ઞાનને અનલોક કરીએ.

Science behind yawning : જ્યારે મગજ બને છે ‘ગરમ’ ત્યારે બગાસું બને છે ‘રેડિયેટર’

વર્ષો સુધી આપણે માનતા રહ્યા કે શરીરમાં ઓક્સિજન ઘટે એટલે બગાસું આવે. પરંતુ પ્રોફેસર રોબર્ટ પ્રોવિન(Fasser Robert Provin)ના સંશોધનોએ આ વાતને નકારી દીધી છે. વાસ્તવમાં, મગજ જ્યારે સતત કામ કરીને થાકે છે ત્યારે તેનું તાપમાન વધે છે. બગાસું લેતી વખતે જ્યારે આપણે મોઢું ફાડીને ઊંડો શ્વાસ લઈએ છીએ, ત્યારે અંદર જતી ઠંડી હવા સાઇનસ (Sinus) ની આસપાસની રક્તવાહિનીઓને ઠંડી કરે છે.

જેમ કોમ્પ્યુટરને ઠંડુ રાખવા 'ફેન' (Fan) હોય છે, તેમ બગાસું એ મગજનું કુદરતી 'એર કંડિશનર-Air conditioner' છે. આ જ કારણ છે કે મોટા મગજવાળા પ્રાણીઓ (જેમ કે આપણે માનવીઓ) વધુ લાંબુ બગાસું લઈએ છીએ!

બગાસું આવવા પાછળ આપણા ન્યુરોન્સમાં હોર્મોન્સનું મોટું યુદ્ધ ચાલે છે. જ્યારે મગજમાં ડોપામાઇન-Dopamine અને ઓક્સિટોસિન-Oxytocinનું પ્રમાણ વધે છે, ત્યારે આપણને બગાસું આવે છે. આ રસાયણો મગજને એલર્ટ રાખવા અને સામાજિક જોડાણ વધારવા માટે જવાબદાર છે. જે લોકોને પાર્કિન્સન્સની સારવાર ચાલતી હોય, તેઓમાં વારંવાર બગાસા આવવાનું કારણ પણ આ ડોપામાઇનનું વધેલું સ્તર જ છે.

ચેપી બગાસું: સહાનુભૂતિનું વિજ્ઞાન

શા માટે બીજાને જોઈને આપણને પણ બગાસું આવે છે? આનું રહસ્ય આપણા મગજમાં રહેલા **'મિરર ન્યુરોન્સ'**માં છુપાયેલું છે. વિજ્ઞાન કહે છે કે જે લોકો વધુ લાગણીશીલ અને અન્યો પ્રત્યે સહાનુભૂતિ (Empathy) ધરાવતા હોય છે, તેમને બીજાનું બગાસું જોઈને તરત જ બગાસું આવી જાય છે. આદિમાનવના કાળમાં આ એક ‘સામાજિક સાયરન’ જેવું હતું, જે આખા સમૂહની જૈવિક ઘડિયાળને એકસાથે સેટ કરતું હતું.

શું તમે ક્યારેય કોઈ ખેલાડી કે કલાકારને પરફોર્મન્સ પહેલા બગાસાં ખાતા જોયા છે? આને 'એન્ટીસીપેટરી યોનિંગ' (Anticipatory yawning) કહેવાય છે. જ્યારે આપણે તણાવમાં હોઈએ છીએ, ત્યારે મગજ પોતાની કાર્યક્ષમતા વધારવા અને તાપમાનને કંટ્રોલ કરવા માટે બગાસાનો 'બુસ્ટર ડોઝ' તરીકે ઉપયોગ કરે છે. તે ઊંઘવા માટે નહીં, પણ જાગૃત (Alert) થવા માટે છે!

સાવધાન: જ્યારે બગાસું સામાન્ય નથી હોતું

જોકે બગાસું એક હેલ્ધી પ્રોસેસ છે, પરંતુ જો તે અસાધારણ રીતે વારંવાર આવે (દા.ત. દર થોડી મિનિટે), તો તે શરીરનો ખતરાનો સંકેત હોઈ શકે છે:

• તે હૃદયની સમસ્યા કે આંતરિક રક્તસ્રાવને કારણે 'વેગસ નર્વ' ઉત્તેજિત થવાનો સંકેત હોઈ શકે.

• મલ્ટીપલ સ્ક્લેરોસિસ (Multiple sclerosis) જેવી ન્યુરોલોજિકલ બીમારીઓમાં મગજનું તાપમાન અનિયંત્રિત થતાં આવું બની શકે છે.

• ઊંઘમાં શ્વાસ લેવાની તકલીફ (Sleep Apnea) ને કારણે પણ મગજ દિવસભર ઠંડકની માંગ કરે છે.

 હવે પછી જ્યારે તમે બગાસું લો, ત્યારે શરમાવાને બદલે મનોમન તમારા મગજનો આભાર માનજો. બગાસું એ સાબિતી છે કે તમારું મગજ અત્યંત જટિલ અને સમજદાર મશીન છે, જે ગરમ થયા પછી પોતાની જાતે જ 'રીબૂટ' અને 'રીફ્રેશ' થવાની ક્ષમતા રાખે છે.

 બગાસું એ થાકની નહીં, પણ મગજની જાગૃતિની તૈયારી છે!

આ પણ વાંચો:Socks Odor Removal : મોજાની ગંધ હંમેશા દૂર રાખવાના આ રહ્યા ઉપાય !