Sleep science : શું તમારી પણ રાત્રે ૩ વાગ્યે અચાનક ઊંઘ ઉડી જાય છે? આ કોઈ ચમત્કાર નથી પણ તેની પાછળ વૈજ્ઞાનિક કારણ છે. જાણો કોર્ટિસોલ હોર્મોન અને તણાવ કેવી રીતે તમારી ઊંઘ પર અસર કરે છે

રાત્રે ૩ વાગ્યે અચાનક કેમ ખુલી જાય છે ઊંઘ? જાણો તેની પાછળનું રસપ્રદ વિજ્ઞાન

ઘણીવાર એવું બને છે કે રાત્રે ગાઢ નિદ્રામાં હોઈએ અને અચાનક ૩ થી ૪ વાગ્યાની આસપાસ આંખ ખુલી જાય. ઘણા લોકો આ

સમયને 'ડેવિલ્સ અવર' માનીને કોઈ અગમ્ય શક્તિ કે ભૂત-પ્રેત સાથે જોડે છે. પરંતુ, શું તમે જાણો છો કે આ કોઈ ચમત્કાર કે ડરામણી ઘટના નથી, પણ તમારા શરીરની અંદર ચાલતી એક જૈવિક પ્રક્રિયાનું પરિણામ છે? વિજ્ઞાન કહે છે કે આની પાછળ હોર્મોન્સ અને તમારી જીવનશૈલી જવાબદાર છે.

Sleep science : સર્કેડિયન રિધમ અને ઊંઘનું ચક્ર

આપણા શરીરમાં એક કુદરતી ઘડિયાળ હોય છે જેને સર્કેડિયન રિધમ (Circadian Rhythm) કહેવામાં આવે છે. આ ઘડિયાળ નક્કી કરે છે કે આપણે ક્યારે જાગવું અને ક્યારે ઊંઘવું. આ ચક્રમાં કોર્ટિસોલ (Cortisol) નામનો હોર્મોન મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

કોર્ટિસોલને સામાન્ય રીતે 'સ્ટ્રેસ હોર્મોન' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ડો. આમિર ખાન (NHS જનરલ પ્રેક્ટિશનર) ના જણાવ્યા અનુસાર:

• સવારે: કોર્ટિસોલનું સ્તર સૌથી વધુ હોય છે, જે આપણને જગાડવામાં અને સતર્ક રાખવામાં મદદ કરે છે.

• રાત્રે: ઊંઘવા માટે આ હોર્મોનનું સ્તર ઘટવું જરૂરી છે જેથી શરીર રિલેક્સ થઈ શકે.

Sleep science :  રાત્રે 3 વાગ્યે જ કેમ જાગી જવાય છે?

વૈજ્ઞાનિક રીતે, રાત્રે 3 થી 4 વાગ્યાની આસપાસ શરીર ફરીથી કોર્ટિસોલનું સ્તર વધારવાનું શરૂ કરે છે જેથી સવાર સુધીમાં તમે જાગવા માટે તૈયાર થઈ શકો. પરંતુ જો તમે દિવસ દરમિયાન ખૂબ જ તણાવમાં હોવ, તો તમારું બેઝલાઈન કોર્ટિસોલ પહેલેથી જ ઊંચું હોય છે. જ્યારે 3 વાગ્યે શરીર કુદરતી રીતે થોડું વધુ કોર્ટિસોલ ઉમેરે છે, ત્યારે તે સ્તર એટલું વધી જાય છે કે શરીર 'એલર્ટ મોડ'  (alert mode) પર આવી જાય છે અને તમારી ઊંઘ ઉડી જાય છે.

 અન્ય કારણો જે ઊંઘમાં ખલેલ પહોંચાડે છે

• ફાઈટ ઓર ફ્લાઈટ મોડ: સતત ચિંતા કે તણાવને કારણે નર્વસ સિસ્ટમ સક્રિય રહે છે, જે ગાઢ નિદ્રામાં બાધા બને છે.

• સ્ક્રીન ટાઈમ(Screen Time): મોડી રાત સુધી મોબાઈલ કે લેપટોપનો ઉપયોગ મેલાટોનિન (ઊંઘનો હોર્મોન) ઘટાડે છે અને કોર્ટિસોલના ચક્રને બગાડે છે.

• કેફીન(Caffeine): મોડી સાંજે ચા કે કોફી પીવાથી પણ શરીરમાં સતર્કતા વધે છે.

ઊંઘ સુધારવા માટેના સૂચનો:

રાત્રે 3 વાગ્યે ઊંઘ ઉડવી એ કોઈ રહસ્યમય ઘટના નથી પરંતુ તમારા શરીરનો એક સંકેત છે કે તમારે તમારા તણાવ અને જીવનશૈલી પર ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. જો તમારી સાથે આવું વારંવાર થતું હોય, તો સમજવું કે તમારા શરીરનું હોર્મોનલ સંતુલન ખોરવાયું છે. પૂરતી ઊંઘ અને તણાવમુક્ત મન જ આ સમસ્યાનો સાચો ઈલાજ છે.

આ પણ વાંચો : Gen Z પર નવું ભૂત સવાર, ડેટિંગ માટે કેફે છોડીને કબ્રસ્તાન બન્ચું પહેલી પસંદ