Solitude and Loneliness : ઓનલાઈન ભીડ, ઓફલાઈન સન્નાટો!

Solitude and Loneliness : એકાંત અને એકલતા બહારથી એક સરખા લાગે છે

એકાંત (Solitude): આ એક સકારાત્મક અને આનંદદાયક સ્થિતિ છે. એકાંત માણસ પોતાની મરજીથી પસંદ કરે છે, જેમાં તે પોતાની જાત સાથે કનેક્ટ થાય છે. ગીતામાં પણ આત્મજ્ઞાન અને મનની શાંતિ માટે એકાંતના સેવનને મહત્વપૂર્ણ ગણાવવામાં આવ્યું છે. એકાંતમાં સર્જનાત્મકતા, આત્મચિંતન અને આધ્યાત્મિક ઉન્નતિનો જન્મ થાય છે.

એકલતા (Loneliness): આ એક નકારાત્મક અનુભવ અને ભાવાત્મક બોજ છે. તેમાં વ્યક્તિ ભીડ વચ્ચે કે પરિવાર સાથે હોવા છતાં પણ અંદરથી ઉપેક્ષિત, અસુરક્ષિત અને વિખરાયેલી અનુભવે છે. તે મનનો એવો ખાલીપો છે જે માણસને અંદરથી કોરી ખાય છે અને તણાવ, ચિંતા તથા ડિપ્રેશન તરફ દોરી જાય છે.

विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः।

ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः॥ ( (શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા - ૧૮.૫૨))

( એકાંતનું સેવન કરનાર, સંયમિત આહાર લેનાર તથા મન, વાણી અને કાયાને વશમાં રાખનાર વ્યક્તિ જ ધ્યાનયોગ દ્વારા સાચી આંતરિક શાંતિ પ્રાપ્ત કરી શકે છે.)

"એકાંતમાં ઈશ્વર અને આત્માનો અવાજ સંભળાય છે,

જ્યારે એકલતામાં મનનો ઘોંઘાટ અને ખાલીપો સતાવે છે."

 ભારતીય સામાજિક તાણાવાણામાં આવતું પરિવર્તન

'હું અને મારો પરિવાર' સુધી સીમિત બનેલી વિચારસરણી એકલતાનું કારક 

ભારતીય સંસ્કૃતિની સૌથી મોટી તાકાત તેનો 'સંયુક્ત પરિવાર'-Joint family અને 'સામુહિક જીવન' રહ્યો છે. પહેલાના સમયમાં ઘરના ચોતરા, શેરીઓ, તહેવારો અને પાડોશીઓ સાથેના સુમેળભર્યા સંબંધો એટલા મજબૂત હતા કે વ્યક્તિ ક્યારેય માનસિક રીતે એકલી પડતી નહોતી. દુઃખ કે મુશ્કેલીના સમયે આખો પરિવાર અને સમાજ એક કવચ બનીને સાથે ઊભો રહેતો.

પરંતુ વર્તમાન સમયમાં ઝડપી શહેરીકરણ, નોકરી-ધંધા અર્થે થતું સ્થળાંતર, વિભક્ત (Nuclear) પરિવારોની પ્રથા અને ભૌતિકવાદી જીવનશૈલીએ આ માળખું તોડી નાખ્યું છે. 'હું અને મારો પરિવાર' સુધી સીમિત બનેલી વિચારસરણીએ માણસને આર્થિક રીતે સમૃદ્ધ તો બનાવ્યો, પણ સામાજિક અને લાગણીશીલ રીતે કંગાળ બનાવી દીધો છે.

अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम्।

उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्॥

(આ મારું છે અને આ પારકું છે – એવી ગણતરી સંકુચિત મનવાળા લોકો કરે છે. ઉદાર હૃદયના લોકો માટે તો આખી પૃથ્વી જ એક પરિવાર છે.)

"પહેલાં કાચા મકાનોમાં પાકા અને હૂંફાળા સંબંધો રહેતા હતા,

આજે પાકા મકાનોમાં સંબંધો કાચા અને છૂટાછવાયા થઈ ગયા છે."

ડિજિટલ ક્રાંતિ: સુવિધા કે સામાજિક અંતર?  

 ટેકનોલોજી અને સોશિયલ મીડિયાએ હજારો કિલોમીટર દૂર રહેતી વ્યક્તિને એક સ્ક્રીન પર લાવી દીધી છે, પરંતુ બાજુના રૂમમાં બેઠેલા સ્વજન વચ્ચે માઇલોનું અંતર ઊભું કરી દીધું છે. આજે સોશિયલ મીડિયા પર લોકોના 'લાઈક્સ', 'કમેન્ટ્સ' અને 'વર્ચ્યુઅલ ફ્રેન્ડ્સ' હજારોની સંખ્યામાં છે, છતાં વાસ્તવિક જીવનમાં દિલ ખોલીને દુઃખ વહેંચી શકાય તેવા સાચા મિત્રોની અછત વર્તાય છે.

એક જ ઘરમાં રહેતા પરિવારના સભ્યો ડાઇનિંગ ટેબલ પર સાથે બેસવા છતાં પોતપોતાના સ્માર્ટફોનમાં વ્યસ્ત રહે છે. વર્ચ્યુઅલ જોડાણ ક્યારેય માનવીય સ્પર્શ, મોઢામોઢની વાતચીત કે આંખોમાં છલકાતી હૂંફનું સ્થાન લઈ શકતું નથી. ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ સંબંધોને મજબૂત કરવા માટે થવો જોઈએ, સંબંધોના વિકલ્પ તરીકે નહીં.

સંગચ્છધ્વં સંવદધ્વં સં વો મનાંસિ જાનતામ્।

(અર્થ: તમે સાથે ચાલો, સાથે બોલો (પ્રત્યક્ષ સંવાદ કરો) અને તમારા મન એકબીજાના વિચારોને સમજે.)

"સ્ક્રીન પર આંગળીઓ ચાલતી રહી રાતભર,

પણ હૃદય તો માનવીય હૂંફ માટે તરસતું જ રહ્યું."

દરેક પેઢી પર એકલતાનો પડછાયો (યુવાનો અને વડીલો)

યુવા પેઢી: સતત ગળાકાપ સ્પર્ધા, કરિયરની અસ્થિરતા, અને સોશિયલ મીડિયા પર અન્ય લોકો સાથે સતત તુલના કરવાની ટેવે યુવાનોમાં તણાવ વધાર્યો છે. ઓનલાઈન દુનિયામાં વાહવાહ મેળવવાની ઘેલછા વચ્ચે યુવાનો ભીડમાં જીવે છે, છતાં પોતાની સાચી ભાવનાઓ રજૂ કરી શકે તેવા વિશ્વાસપાત્ર સંબંધો શોધવા માટે મથામણ કરે છે.

વૃદ્ધો: બીજી તરફ, બાળકોની નોકરી-ધંધાની વ્યસ્તતા, સ્થળાંતર અને સંયુક્ત પરિવારો તૂટવાને કારણે ઘરના વડીલો ભારે એકલવાયાપણું અનુભવે છે. જે વડીલોએ આખી જિંદગી પરિવારના ઘડતરમાં આપી દીધી, તેઓ નિવૃત્તિ પછી ઉપેક્ષા અને પૂરતા સંવાદના અભાવે માનસિક રીતે ભાંગી પડે છે.

માતૃદેવો ભવ। પિતૃદેવો ભવ।-(તૈત્તિરીયોપનિષદ્)

 માતા અને પિતાને દેવતુલ્ય ગણી તેમની સેવા અને સાનિધ્ય જાળવો, કારણ કે વડીલોનો પ્રેમ અને આશીર્વાદ જ પરિવારનો સાચો આધાર છે.

"ઘરની વડછાંયડી સમાન વડીલો જ્યારે એકલા પડી જાય છે,

ત્યારે એ ઘર વૈભવથી ભરેલું હોવા છતાં લાગણીઓથી અનાથ બની જાય છે."

સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોનું પુનરુત્થાન અને વ્યવહારિક ઉકેલો

એકલતાની આ ગંભીર સમસ્યાનો ઉકેલ માત્ર મનોચિકિત્સકની દવાઓ કે કાઉન્સેલિંગમાં નથી, પરંતુ આપણા સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોને પુનઃજીવિત કરવામાં છે.

1. પરિવારમાં જીવંત સંવાદ: ઘરમાં દરરોજ ઓછામાં ઓછું એક સમયનું ભોજન સાથે લેવાનો અને મોબાઈલ-ફ્રી સમય વિતાવવાનો નિયમ બનાવવો જોઈએ.

2. શિક્ષણમાં ભાવનાત્મક પરિપક્વતા: શાળાઓ અને કોલેજોમાં માત્ર પુસ્તકીય જ્ઞાન નહીં, પણ માનવીય મૂલ્યો, લાગણીઓનું સંચાલન અને સામાજિક સેવાની ભાવના કેળવવી જોઈએ.

3. નિઃસ્વાર્થ સેવા અને સામાજિક જોડાણ: જ્યારે વ્યક્તિ પોતાના સ્વાર્થથી ઉપર ઊઠીને સમાજ, ગરીબો, કે વડીલોની સેવા કરે છે, ત્યારે તેનો આંતરિક ખાલીપો આપોઆપ ભરાઈ જાય છે. યોગ, ધ્યાન અને સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓ મનને શાંતિ આપે છે.

   सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः।

   सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद्दुःखभाग्भवेत्॥

   (અર્થ: સમગ્ર સૃષ્ટિમાં સૌ સુખી થાય, સૌ રોગમુક્ત રહે, સૌનું કલ્યાણ થાય અને કોઈ પણ જીવ દુઃખી ન થાય.)

સાચો અને શાશ્વત વિકાસ એ જ છે જે ભૌતિક સમૃદ્ધિની સાથે માનવીય સંવેદનાઓને પણ મજબૂત કરે. જો અબજો રૂપિયાની સંપત્તિ અને અદ્યતન ટેકનોલોજી હોવા છતાં માણસ અંદરથી એકલો અને અસુરક્ષિત રહે, તો તેવી પ્રગતિ અધૂરી છે. જીવનની સાચી સાર્થકતા 'વસ્તુઓ' એકઠી કરવામાં નથી, પરંતુ 'અર્થપૂર્ણ સંબંધો' બાંધવામાં અને સાચવવામાં છે.

આ પણ વાંચો : Importance of Lapsi : "મૂકો લાપસીનાં આંધણ..."