• The Language of Sobs : શું ડૂસકાંની કોઈ ભાષા હોય છે? જાણો કઈ રીતે આંસુઓ વિશ્વભાષા બની જાય છે અને સંવેદનાનો દુકાળ માણસને પથ્થર બનાવી દે છે.હવેલી હોય કે ઝૂંપડી, ડૂસકાંની પીડા દરેક માટે સરખી છે.

The Language of Sobs : આ પૃથ્વી પર અસંખ્ય ભાષાઓ બોલાય છે, પણ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે 'ડૂસકાં'ની કઈ ભાષા હોય છે? ડૂસકાંની કોઈ લિપિ નથી હોતી, કોઈ વ્યાકરણ નથી હોતું; છતાં ઘવાયેલા ફીણ જેવાં આ ડૂસકાં જ ક્યારેક આખી દુનિયાની 'વિશ્વભાષા' બની જાય છે. જ્યારે પૃથ્વી પર વિષાદનો અંધકાર ફેલાય છે, ત્યારે આંસુઓ સરહદો ભૂલીને એક થઈ જાય છે. કવિ ઉમાશંકર જોશીએ સાચું જ કહ્યું છે:

"વ્યક્તિ મટી બનું વિશ્વમાનવી, માથે ધરું વસુંધરાની"

જ્યારે માણસ પોતાના અંગત દુઃખમાંથી બહાર નીકળીને બીજાના ડૂસકાંને સમજે છે, ત્યારે જ તે સાચો 'વિશ્વમાનવી' Universal બને છે. ઘણા લોકોને એવો ભ્રમ હોય છે કે રુદન અને ડૂસકાં માત્ર ગરીબોના નસીબમાં હોય છે. પણ ના, ડૂસકાં માત્ર ઝૂંપડીઓમાં જ નથી ગુંજતા, એ વૈભવથી છલકાતી હવેલીઓના આરસપહાણ પર પણ પછડાતા હોય છે. દુઃખ ક્યારેય કોઈનું સરનામું કે બેંક બેલેન્સ જોઈને નથી આવતું.

The Language of Sobs : વિષાદના જુદા જુદા ચહેરા

દુનિયામાં ડૂસકાંના અનેક સ્વરૂપો છે, જે આપણી સંવેદનાને ઢંઢોળે છે:

• માતા ગુમાવનાર બાળક: સમજણા થયા પછી જે બાળકે પોતાની માતા ગુમાવી છે, તેના હૃદયની પીડા રાતના અંધારામાં ઓશીકાને ભીંજવતા ડૂસકાં બનીને બહાર આવે છે. એ ડૂસકાંનો અવાજ ભલે કોઈ ન સાંભળે, પણ એની ભીનાશ આખી રાત વર્તાય છે.

• ભૂખની લાચારી: ક્યારેક આ પૃથ્વી પર એવો પણ વિષાદ જોવા મળે છે જ્યાં ગરીબી અને ભૂખથી ટળવળતા માસૂમો રડવાની શક્તિ પણ ગુમાવી બેસે છે. એમનું મૌન એ ચીસ કરતાં પણ વધુ ભયાનક હોય છે.

• કુદરતનો પ્રકોપ: જ્યારે 8.5 ની તીવ્રતાનો ભૂકંપ આવે છે, ત્યારે હજારો જીવતા માણસો પલભરમાં 'કબર વગરના કબ્રસ્તાન'માં પોઢી જાય છે. આવી ભયાનક તબાહી પછી જેઓ જીવતા બચી જાય છે, તેમની પાસે ડૂસકાં સિવાય બીજું કશું જ બચતું નથી.

પરંતુ, આ ડૂસકાંની વચ્ચે જ માનવતા પણ જીવતી થાય છે. આપત્તિના સમયે જ્યારે ડૂસકાંની પરનાળ છલકાય છે, ત્યારે દુનિયાના ખૂણે-ખૂણેથી સંવેદનશીલ લોકો રાહતની સામગ્રી લઈને દોડી જાય છે. એ આંસુઓ જ માણસને માણસ સાથે જોડે છે.

The Language of Sobs :સૌથી મોટું કમનસીબ: સૂકી આંખો

સંવેદનાનો દુકાળ પડે ત્યારે આદમી રડવાની ખો ભૂલી જાય છે. આ દુનિયામાં એવા પણ લોકો છે જેમની પાસે ધન, દૌલત, ગાડી, બંગલા... બધું જ છે. પરંતુ એમની પાસે 'આંસુ' નામની કિંમતી જણસ નથી હોતી. સંવેદના વગરના આ લોકોની સૂકી આંખો ખરેખર દયનીય છે. ભારતીય સંસ્કૃતિમાં પરદુઃખભંજનતા અને સંવેદનાને જ શ્રેષ્ઠ ધર્મ માનવામાં આવ્યો છે:

જે માણસ કોઈના દુઃખે રડી શકતો નથી, એ જીવતો હોવા છતાં પથ્થર સમાન છે. રડવું એ નબળાઈ નથી, પણ માણસ હોવાની સાબિતી છે.

ખલનાયકના આંસુની સુગંધ

ક્યારેક કળા પણ આપણને અદભુત મનોવૈજ્ઞાનિક સત્ય સમજાવી જાય છે. કોઈ નાટક કે ફિલ્મની એવી કોઈ મત્સ્યવેધી ક્ષણ આવે, જ્યારે પડદા પરનો ક્રૂર ખલનાયક (વિલન) પણ ડૂસકે ચડીને રડવા માંડે છે, ત્યારે થિયેટરમાં બેઠેલા પ્રેક્ષકોની આંખો પણ ભીની થઈ જાય છે. કવિ કલાપીની આ પંક્તિઓ અહીં બિલકુલ સાર્થક ઠરે છે:

"જે પોષતું તે મારતું, એ ક્રમ નથી શું કુદરતી?

જે આંખથી આંસુ વહે, તે આંખમાં અમી પણ હશે!"

જ્યારે કોઈ ખલનાયક રડે છે, ત્યારે એક વિરલ ઘટના ઘટે છે. જે નફરતને પાત્ર હતો, તે વહાલો લાગવા માંડે છે. કલાકો સુધી તેની સામે ગુસ્સે ભરાયેલા પ્રેક્ષકો તેના બધા ગુના માફ કરી દેવા તત્પર થઈ જાય છે. એ ક્ષણે, થિયેટરના એ બંધ રૂમમાં ખારાં આંસુઓની 'મધુર સુગંધ' પ્રસરતી અનુભવાય છે.

આંસુ ભલે ખારાં હોય, પણ એ માણસના હૃદયને પવિત્ર અને મુલાયમ રાખે છે. જ્યાં સુધી આ પૃથ્વી પર ડૂસકાં સંભળાય છે અને તેને સાંભળીને કોઈની આંખ ભીની થાય છે, ત્યાં સુધી જ માનવતા સલામત છે.

આ પણ વાંચો ; Scientific significance of Bindi : ઘરેણાં પાછળનું ગણિત