War and Human Emotions : ઈરાનના યુદ્ધ પર હાલ તો વિરામ લાગી ગયો છે પણ દુનિયાને ભરોસો નથી. ઇરાનના  આકાશમાં હજી ય  ધુમાડાના ગોટા છે કે પાયમાલીની ખામોશી, તે કહેવું મુશ્કેલ છે કારણ કે ત્યાંથી આવતી તસવીરો પર સેન્સરના તાળા છે. પરંતુ બ્રિટિશ પત્રકારોના આંકડાકીય આકડાઓ ડરામણી ભવિષ્યવાણી કરી રહ્યા છે: ઈરાનને આ કળ વળતા ત્રણ દાયકા લાગશે.

સંપત્તિ ગમે તેટલી અઢળક હોય, જો નવા સર્જનના સ્રોત સુકાઈ જાય તો તિજોરીનું તળિયું દેખાતા વાર નથી લાગતી. યુદ્ધ માત્ર ઈમારતો નથી તોડતું, તે આવનારી પેઢીનું શિક્ષણ અને ભવિષ્ય પણ હોમી દે છે.

આવા સમયે મનહર મોદીની આ પંક્તિઓ સમયની ક્રૂરતાને સચોટ રીતે વ્યક્ત કરે છે:

આ તરફ રસ્તો નથી, ઓ તરફ રસ્તો નથી,

ક્યાંય પણ જળનો મૃગજળ જેવો અણસારો નથી.

કેટલી કાપેલી ક્ષણોનું આ જંગલ છે ‘મનહર’,

જે તરફ જુઓ, એ તરફ કોઈ ઉકેલ કે કિનારો નથી.

માર્ચ પૂરો થયો એપ્રિલ પણ ચાલ્યો પણ આર્થિક અને રાજકીય મુશ્કેલીઓનો અંત ક્યાંય દેખાતો નથી. ટ્રમ્પની જીદ અને ઈરાનની મજબૂરી વચ્ચે આખું વિશ્વ પીસાઈ રહ્યું છે. યુદ્ધમાં ભારત સીધું જોડાયેલું નથી, છતાં તેની GDP પર પડનારો ફટકો અકળાવી દેનારો છે. GST કલેક્શનના આંકડા ભલે હરખાવે, પણ એપ્રિલ-મેના મહિનામાં જ્યારે નિકાસમાં થયેલો ઘટાડો અને શૅરબજારની પછડાટ સામે આવશે, ત્યારે અસલી ચિત્ર સ્પષ્ટ થશે. અર્થતંત્ર તૂટે એ તો ઠીક, પણ આ સ્થિતિમાં જ્યારે માણસ તૂટવા લાગે ત્યારે તેને સંભાળવો અઘરો બને છે.

War and Human Emotions : જ્યારે બધું જ વિખેરાઈ રહ્યું હોય ત્યારે પોતાની જાતને અકબંધ રાખવી એ જ સાચી તપસ્યા

આદિલ મન્સૂરીના શબ્દોમાં કહીએ તો:

નદીની રેતમાં રમતું નગર મળે ન મળે,
ફરી આ દ્રશ્ય સ્મૃતિપટ ઉપર મળે ન મળે.

ભરી લો શ્વાસમાં એની સુગંધનો દરિયો,
પછી આ માટીની ભીની અસર મળે ન મળે.

પરિચિતોને ધરાઈને જોઈ લેવા દો,
આ હસતા ચહેરા; આ મીઠી નજર મળે ન મળે.

નદીની રેતમાં રમી રહેલાં બાળ જેવો છું, હું મારામાં જ ડૂબેલા કોઈ પાતાળ જેવો છું. ગમે ત્યારે તૂટી પડવાની પૂરી શક્યતા છે પણ, હજી અકબંધ ઊભેલા જૂના દીવાલ જેવો છું.

War and Human Emotions : આજના યુગમાં વિરોધાભાસ કેવો છે?

એક બાજુ ગરીબ મા-બાપ પાસે બાળકની સ્કૂલ ફીના પૈસા નથી, તો બીજી તરફ કરોડોના ધુમાડા કરતા ડેસ્ટિનેશન વેડિંગ્સ છે. સંપત્તિનું વેડફાણ નહીં પણ સુનિયોજિત ઉપયોગ જ સમાજની લાજ રાખી શકે છે. જ્યારે દબાયેલી વ્યથા આ આંસુ બનીને બહાર નથી નીકળી શકતી, ત્યારે માત્ર પ્રાર્થના અને દુઆ જ કામ લાગે છે. નિર્મળતા અને શ્રદ્ધામાં જે તાકાત છે તે મોંઘીદાટ દવાઓમાં પણ નથી.

જીવન પ્રત્યેનો અભિગમ કેવો હોવો જોઈએ? રમેશ પારેખની આ પંક્તિઓ આપણને શ્રેષ્ઠ માર્ગ બતાવે છે:

સારાને યાદ રાખવું ને બાકી ભૂલી જવું,

જીવનમાં ઝેરને પણ અમૃત કરી પી જવું.

ઈશ્વરે દીધા છે પાના સાવ કોરા આપણને,

એમાં સુંદર અક્ષરે એક સ્મિત લખી જવું.

આપણે હંમેશા બીજાની ખામીઓ શોધવામાં વ્યસ્ત હોઈએ છીએ, પણ ક્યારેક ભીતર ઝાંકીને જોયું છે? આપણે આપણી જાતને જ પરમ જ્ઞાની માનીએ છીએ, પણ સત્ય તો એ છે કે આપણી આગળ-પાછળ ચાલતી ભીડમાં પણ આપણાથી શ્રેષ્ઠ લોકો છે. બસ, અંતરની એક બારી ખોલવાની જરૂર છે.

માણસ આખી જિંદગી વિશ્વાસના ભરોસે લૂંટાતો રહે છે, પણ અંધકારના ઓછાયા વચ્ચે પણ ઉછીના અજવાળાથી જીવી લેવાની જીદ એ જ માનવતા છે. આસપાસના રણવાસ જેવા ઉબડખાબડ સમયમાં પણ, હૃદયમાં એક-બે મીઠા અહેસાસ રાખીને જીવી લેવું એ જ ખરું કૌશલ્ય છે.

ચિનુ મોદી 'ઈર્શાદ'ના શબ્દો સાથે આ ચિંતન વિરામ લે છે:

હવે તો જે બચે તે લઈને ચાલતા રહીએ,

ખૂટે જો શ્વાસ તો ઉછીના લઈને ચાલતા રહીએ.

વચન ક્યાં આપ્યું છે કે બધું જ પૂરું મળશે?

છતાં થોડીક આશા હૃદયમાં લઈને ચાલતા રહીએ.

આ ગહન ચિંતન અને વૈશ્વિક વ્યથાના આલેખનને વિરામ આપતું સાહિત્યિક સમાપન નીચે મુજબ છે:

રાખ નીચે દબાયેલા અંગારા જેવી આશા

યુદ્ધ હોય કે આર્થિક સંકટ, તે અંતે તો માનવતાના આંગણે ઉદાસીનો પરછાયો જ મૂકી જાય છે. ઈરાનની પાયમાલી હોય કે ભારતની આર્થિક ચિંતા—આ બધું જ એ વાતની સાક્ષી પૂરે છે કે સમય જ્યારે ક્રૂર બને છે ત્યારે માત્ર આંકડાઓ નથી બદલાતા, જિંદગીઓની લય પણ બદલાઈ જાય છે. સત્તા અને અહમના ટકરાવમાં હંમેશા સામાન્ય માણસનું 'સ્વપ્ન' જ હોમાતું હોય છે.

પરંતુ, માનવીય સ્વભાવની એ જ તો વિશેષતા છે કે તે ઉજ્જડ રણમાં પણ હરિયાળીના સપના જોવાનું છોડતો નથી. ભલે આપણી પાસે ઉકેલના નામે માત્ર 'દુઆ' હોય, પણ એ દુઆમાં જ વિશ્વને ફરી બેઠું કરવાની તાકાત છે. લોહીના સંબંધોથી ઉપર ઉઠીને જ્યારે આપણે વિશ્વ-કલ્યાણની ભાવના કેળવીશું, ત્યારે જ આ યુદ્ધો અને વિખવાદોના અંધકાર વચ્ચે અજવાળાની એક બારી ખુલશે.

શેખાદમ આબુવાલાના આ શબ્દોમાં કહીએ તો:

દુનિયામાં મને કોઈનું પણ વેર ન હોજો,

માણસ છું તો માણસનો મને ફેર ન હોજો.

આ દિલના ખૂણે બેસીને જોયું છે મેં 'આદમ',

ઝેર હોય ભલે દુનિયામાં, મુજમાં ઝેર ન હોજો.

જીવનની આ ઘટમાળમાં હારવા કરતાં હિંમત રાખવી વધુ જરૂરી છે. ભલે તિજોરીનું તળિયું દેખાય કે શ્વાસ ટૂંકા પડે, પણ જો ભીતરની ખુમારી અને બીજાના ભલા માટેની શ્રદ્ધા અકબંધ હશે, તો વિધિના વિધાનને પણ બદલવાની ક્ષમતા આપણે કેળવી શકીશું. અંતે તો, બધું જ ભૂલીને માત્ર 'સારા' ને યાદ રાખી લેવું એ જ આ વિષમ સમયનો શ્રેષ્ઠ ઉત્તર છે.

આ પણ વાંચો : Wrong Partner : વારંવાર ખોટા સાથીની પસંદગી પાછળ આ કારણો જવાબદાર !