ત્ર્યંબકેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ મંદિરમાં ASI ની સફાઈ દરમિયાન અદ્ભુત શોધ
મહારાષ્ટ્રના નાસિકમાં આવેલા દ્વાદશ જ્યોતિર્લિંગોમાંના એક એવા ત્ર્યંબકેશ્વર મંદિરમાં પુરાતત્વીય અને ધાર્મિક દ્રષ્ટિએ એક મોટી ઐતિહાસિક ઘટના ઘટી છે. ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) ની ટીમ જ્યારે મંદિર પરિસરની અંદર આવેલા 65 ફૂટ ઊંડા પથ્થરના પ્રાચીન તળાવ 'અમૃત કુંડ' નું પાણી બહાર કાઢીને તેની સફાઈ કરી રહી હતી, ત્યારે તેના તળિયેથી એક ભવ્ય પથ્થરનું નકશીકામ કરેલું શિવલિંગ મળી આવ્યું છે.
દાયકાઓથી શિવલિંગ સંપૂર્ણપણે ઢંકાઈ ગયુ હતુ
દાયકાઓથી જમા થયેલા કાદવ અને કાંપના કારણે આ શિવલિંગ સંપૂર્ણપણે ઢંકાઈ ગયું હતું અને તે માત્ર સ્થાનિક વડીલોની જૂની વાર્તાઓ અને સ્મૃતિઓમાં જ જીવંત હતું. 1 જુલાઈના રોજ એએસઆઈ દ્વારા આ શોધની સત્તાવાર માહિતી શેર કરવામાં આવી છે, જેનાથી સમગ્ર નાસિક અને દેશભરના શિવભક્તોમાં હર્ષની લાગણી વ્યાપી ગઈ છે.
પેશવા બાજીરાવના સમયના અમૃત કુંડનો ભવ્ય ઇતિહાસ અને ધાર્મિક મહત્વ
આ પવિત્ર જળાશયને સ્થાનિક પરંપરામાં 'અમૃતવર્ષિણી કુંડ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ કુંડ મંદિરની બહાર બનેલા પ્રખ્યાત કુશાવર્ત કુંડથી તદ્દન અલગ છે, જે ગોદાવરી નદીનું સત્તાવાર ઉદ્ગમ સ્થાન માનવામાં આવે છે. અમૃત કુંડના પવિત્ર પાણીનો ઉપયોગ સદીઓથી ભગવાન ત્ર્યંબકેશ્વરના દૈનિક અભિષેક અને પૂજા વિધિ માટે કરવામાં આવતો રહ્યો છે.
1775થી 1786થી વચ્ચે મંદિરનું પુન:નિર્માણ
ઐતિહાસિક દ્રષ્ટિએ આ મંદિરનું પુનઃનિર્માણ વર્ષ 1755 થી 1786 ની વચ્ચે પેશવા બાલાજી બાજી રાવ દ્વારા કરાવવામાં આવ્યું હતું. આ હિસાબે આ કુંડ અને તેની અંદરથી મળેલું શિવલિંગ ઓછામાં ઓછું 240 વર્ષ જૂનું હોવાનું સ્પષ્ટ થાય છે. સ્થાનિક નિષ્ણાતોના મતે, જો આ કુંડ ઔરંગઝેબની સેના દ્વારા વર્ષ 1690 માં તોડી પાડવામાં આવેલા મૂળ મંદિરનો ભાગ હશે, તો આ શિવલિંગ 335 વર્ષ કે તેથી વધુ જૂનું હોઈ શકે છે.
વૈજ્ઞાનિક સેડિમેન્ટેશન પ્રક્રિયા
આ પ્રાચીન નકશીકામ અત્યાર સુધી કેમ દેખાતું ન હતું તેની પાછળ એક ચોક્કસ વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયા જવાબદાર છે જેને વિજ્ઞાનની ભાષામાં સેડિમેન્ટેશન (કાંપ જમા થવો) કહેવામાં આવે છે. દર ચોમાસામાં વરસાદી પાણીની સાથે માટી, રેતી અને જૈવિક કચરો કુંડના તળિયે જમા થતો રહે છે. સદીઓ સુધી આ પ્રક્રિયા સતત ચાલવાના કારણે કુંડના ભોંયતળિયે કાંપના અનેક સ્તરો બની ગયા હતા, જેણે આ ભવ્ય શિવલિંગને પોતાની અંદર છુપાવી દીધું હતું.
શિવલિંગ કોઈપણ નુકસાન વિના અસલી સ્વરૂપે બહાર આવ્યું
સંરક્ષણ નિષ્ણાતો આ આખી સફાઈ પ્રક્રિયાને 'ડીસિલ્ટિંગ' કહે છે, જે વાસ્તવમાં ખૂબ જ સાવચેતીપૂર્વક કરવામાં આવતું નિયંત્રિત ઉત્ખનન છે. જેમ જેમ કાદવનું દરેક સ્તર દૂર કરવામાં આવ્યું, તેમ તેમ કુંડના તળિયે બનેલી પથ્થરની સીડીઓ, દીવાલો અને અંતે આ પવિત્ર શિવલિંગ કોઈપણ નુકસાન વિના અસલી સ્વરૂપમાં બહાર આવ્યું.
કાળા બેસાલ્ટ પથ્થરની વિશેષતા અને મંદિરના પ્રાચીન સ્થાપત્ય પર તેની અસરો
ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ ત્ર્યંબકેશ્વર ક્ષેત્ર દખ્ખણ ટ્રેપ (Deccan Trap) પર્વતમાળા પર આવેલું છે. આ પર્વતો અંદાજે 66 મિલિયન વર્ષો પહેલા થયેલા પ્રચંડ જ્વાળામુખી વિસ્ફોટોથી બનેલા કાળા બેસાલ્ટ પથ્થરોના સ્તરો છે. મહારાષ્ટ્રના કારીગરો છેલ્લા 2000 વર્ષોથી કિલ્લાઓ, ગુફાઓ અને મંદિરો બનાવવા માટે આ જ કાળા બેસાલ્ટ પથ્થરનો ઉપયોગ કરતા આવ્યા છે .
હજુ પણ નક્શી કામ એટલુ જ સુરક્ષિત અને સ્પષ્ટ
આ પથ્થરની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તે પાણી અને હવામાનની અસરો સામે અસાધારણ પ્રતિકાર શક્તિ ધરાવે છે. આ જ કારણે સેંકડો વર્ષો સુધી પાણી અને કાદવમાં ડૂબી રહેવા છતાં, અમૃત કુંડમાંથી મળેલા શિવલિંગનું નકશીકામ આજે પણ એટલું જ સુરક્ષિત અને સ્પષ્ટ દેખાય છે. આ શોધની ચોક્કસ ઉંમર જાણવા માટે ભવિષ્યમાં લિથોલોજી અને પેટ્રોગ્રાફિક ડેટિંગ સ્ટડી જેવા વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણો કરવામાં આવશે, જે ભારતના ભવ્ય સનાતન ઇતિહાસ પર નવો પ્રકાશ પાડશે.
આ પણ વાંચો : Amarnath Yatra 2026 : 'હર હર મહાદેવ' ના ગગનભેદી નારા સાથે અમરનાથ યાત્રાળુઓનું પહેલું ગ્રુપ રવાના, લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર મનોજ સિંહાએ આપી લીલી ઝંડી
