માત્ર 5 દિવસમાં પીગળી ગયું શિવલિંગ

આ વર્ષે જુલાઈની શરૂઆતમાં શરૂ થયેલી અમરનાથ યાત્રામાં શ્રદ્ધાળુઓનો રેકોર્ડતોડ ધસારો જોવા મળી રહ્યો છે. યાત્રાના શરૂઆતના 4 દિવસમાં જ આશરે 85 હજારથી વધુ લોકો બાબા બર્ફાનીના દર્શન કરી ચૂક્યા છે. પરંતુ, ત્યારબાદ પહોંચનારા ભક્તોને બાબા બર્ફાનીનું એ ભવ્ય અને વિશાળ સ્વરૂપ જોવા મળી રહ્યું નથી, જેની તેઓ આશા રાખીને આવ્યા હતા. અમરનાથ ગુફામાં જુલાઈના પ્રથમ અઠવાડિયા સુધીમાં જ શિવલિંગનો મોટાભાગનો હિસ્સો પીગળી ચૂક્યો છે. અચાનક આવેલા આ પરિવર્તને વિજ્ઞાન અને પર્યાવરણના નિષ્ણાતો (Experts) ને આ બાબતે ઊંડાણપૂર્વક વિચાર કરવા માટે મજબૂર કરી દીધા છે.

પવિત્ર ગુફામાં શિવલિંગનું નિર્માણ કેવી રીતે થાય છે?

અમરનાથની પવિત્ર ગુફામાં શિવલિંગનું નિર્માણ કોઈ કૃત્રિમ (Artificial) પદ્ધતિથી થતું નથી, પરંતુ તે સંપૂર્ણપણે એક કુદરતી પ્રક્રિયા (Natural process) છે. ગુફાની છત પરથી પાણીના ટીપાં સતત નીચે તરફ ટપકતા રહે છે. ગુફાની અંદરનું તાપમાન (Temperature) ખૂબ જ ઓછું હોવાને કારણે, આ ટીપાં નીચે પડતાંની સાથે જ જામી જાય છે અને ધીમે-ધીમે એક સ્તંભ એટલે કે થાંભલાનો આકાર લઈ લે છે. વિજ્ઞાનની ભાષામાં આ પ્રક્રિયાને 'સ્ટૅલેગ્માઈટ' (Stalagmite) કહેવામાં આવે છે. આ નક્કર બરફનો સ્તંભ જ હિન્દુ ધર્મમાં બાબા બર્ફાનીના પૂજનીય સ્વરૂપ તરીકે ઓળખાય છે. આ શિવલિંગનું અસ્તિત્વ શિયાળાની ઋતુમાં થતી હિમવર્ષા (Snowfall), પવનની દિશા અને ગુફાની અંદરની ઠંડક પર નિર્ભર કરે છે. આ કુદરતી સંતુલનમાં જો સામાન્ય ફેરફાર પણ થાય, તો બરફનું શિવલિંગ લાંબો સમય ટકી શકતું નથી.

સમય પહેલાં કેમ અંતર્ધ્યાન થયા બાબા બર્ફાની?

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સમગ્ર હિમાલય ક્ષેત્ર અને જમ્મુ-કાશ્મીરના હવામાન ચક્ર (Weather cycle) માં બહુ મોટો ઉલટફેર જોવા મળ્યો છે. શિયાળાના દિવસોમાં પર્વતો પર હવે પહેલા જેવી ભારે હિમવર્ષા થતી નથી. આનાથી વિપરીત, ઉનાળાના મહિનાઓમાં સૂર્યનો તાપ સામાન્ય કરતાં ઘણો વધારે નોંધાઈ રહ્યો છે. હવામાન વૈજ્ઞાનિકો (Meteorologists) ના મતે, શિયાળામાં પૂરતી ઠંડી ન હોવાને કારણે ગુફાનો પાયો (Base) મજબૂત બની શકતો નથી. પરિણામે ઉનાળો શરૂ થતાં જ બરફ ખૂબ ઝડપથી પાણીમાં રૂપાંતરિત થવા લાગે છે. આ જ મુખ્ય કારણ છે કે જે બાબા બર્ફાની પહેલાં ઓગસ્ટ મહિના સુધી ટકી રહેતા હતા, તે હવે યાત્રાના શરૂઆતના દિવસોમાં જ ઓઝલ થઈ રહ્યા છે.

પર્વતોનું બદલાતું હવામાન અને ગ્લોબલ વોર્મિંગની અસર

ગ્લોબલ વોર્મિંગ (Global warming) એટલે કે પૃથ્વીના વધતા જતા તાપમાનને આ સમગ્ર સમસ્યાનું સૌથી મોટું મૂળ માનવામાં આવે છે. કાશ્મીર ખીણમાં જૂન અને જુલાઈ દરમિયાન હવે કાળઝાળ ગરમી પડવા લાગી છે. ઊંચા પહાડી વિસ્તારો, જે ક્યારેય બારેમાસ ઠંડક અને બરફ માટે જાણીતા હતા, ત્યાં પણ હવે ગરમીનો અહેસાસ થઈ રહ્યો છે. તાપમાનમાં થઈ રહેલા સતત વધારા અને અસામાન્ય ગરમ પવનો (Heat waves) ને કારણે બરફના કુદરતી માળખાં પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવામાં અસમર્થ સાબિત થઈ રહ્યા છે. છેલ્લા 3-4 વર્ષના આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો સ્પષ્ટ થાય છે કે હવામાનની આ અસ્થિરતા દર વર્ષે બાબા બર્ફાનીના કદને નાનું કરી રહી છે.

માનવીય પ્રવૃત્તિઓ પણ વધારી રહી છે મુશ્કેલી

હવામાનમાં વૈશ્વિક ફેરફાર ઉપરાંત, સ્થાનિક સ્તરે થતી માનવીય પ્રવૃત્તિઓ (Human activities) પણ આ નાજુક પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડી રહી છે. યાત્રા દરમિયાન લાખો શ્રદ્ધાળુઓની સતત અવરજવરને કારણે ગુફાની આસપાસનું તાપમાન થોડું વધી જાય છે. માનવ શરીરની ગરમી, ગુફાની નજીક કૃત્રિમ રોશની (Lighting) ની વ્યવસ્થા, હેલિકોપ્ટરની ઉડાન, વાહનોનો ધુમાડો અને ખચ્ચરોની સતત અવરજવર પણ પર્યાવરણ પર ભારે દબાણ (Pressure) પેદા કરે છે. જો કે, વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે આ સ્થાનિક કારણો કરતાં વૈશ્વિક સ્તરે બદલાઈ રહેલી આબોહવા (Climate change) ને કારણે વધુ નુકસાન થઈ રહ્યું છે, જેને રોકવા માટે અત્યારથી જ કડક પગલાં લેવાની તાતી જરૂરિયાત છે.

આ પણ વાંચો : Amarnath Ice Shivling secrets : અમરનાથ ગુફામાં કઈ રીતે બને છે બરફનું શિવલિંગ? જાણો ધાર્મિક અને વૈજ્ઞાનિક રહસ્ય