Mega Science Vision 2035 : મેગા સાયન્સ વિઝન-2035 દ્વારા ભારત વૈજ્ઞાનિક આત્મનિર્ભરતા અને વૈશ્વિક નેતૃત્વ તરફ કેવી રીતે આગળ વધી રહ્યું છે? જાણો આબોહવા, ખગોળશાસ્ત્ર અને R&D ક્ષેત્રના મુખ્ય પડકારો.
Mega Science Vision 2035 : આધુનિક યુગમાં વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી માત્ર જ્ઞાન મેળવવા પૂરતા સીમિત ન રહેતાં રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા, આર્થિક ક્ષમતા અને વૈશ્વિક પ્રભુત્વના આધારસ્તંભ બન્યા છે. ચંદ્રયાન-3 અને આદિત્ય-L1(Aditya L1) જેવા મિશનો દ્વારા ભારતે પોતાની અંતરીક્ષ ક્ષમતા પુરવાર કરી છે. જોકે, વૈશ્વિક વૈજ્ઞાનિક મહાસત્તા બનવા માટે પ્રયોગશાળાના સાધનો અને મૂળભૂત સંશોધનમાં આત્મનિર્ભરતા અત્યંત આવશ્યક છે. આ લક્ષ્યને સાકાર કરવા ભારત સરકારના મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક સલાહકાર (PSA) કાર્યાલય દ્વારા ‘મેગા સાયન્સ વિઝન-2035’ તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે, જે ભારતને વૈશ્વિક વિજ્ઞાનમાં માત્ર સહભાગીમાંથી વૈશ્વિક નેતૃત્વકર્તા બનાવવાનો રોડમેપ પૂરો પાડે છે.
Mega Science Vision 2035 : મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક પ્રાથમિકતાઓ અને રોડમેપ
આબોહવા સંશોધન (Climate Research): હિમાલય અને હિંદ મહાસાગરની ભૌગોલિક સ્થિતિ માટે પશ્ચિમી મૉડલોને બદલે સ્વદેશી આબોહવા મૉડલ અને સેન્સર વિકસાવવા. આ માટે 'મિશન મૌસમ', AI-આધારિત પૂર્વાનુમાન અને રાષ્ટ્રીય આબોહવા-આરોગ્ય વેધશાળાઓ સ્થાપવાનું આયોજન છે.
ખગોળશાસ્ત્ર અને ખગોળભૌતિકી (Astronomy & Astrophysics): LIGO-ઇન્ડિયા, થર્ટી મીટર ટેલિસ્કોપ (TMT) અને સ્ક્વેર કિલોમીટર એરે (SKA) જેવા વૈશ્વિક પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા બ્રહ્માંડના રહસ્યોના સંશોધનમાં અગ્રણી ભૂમિકા ભજવવી.
હાઈ-એનર્જી ફિઝિક્સ (High Energy Physics): ડાર્ક મેટર, ડાર્ક એનર્જી અને ન્યૂટ્રિનો જેવા સૂક્ષ્મ કણોના સંશોધનમાં CERN અને DUNE જેવા પ્રકલ્પો સાથે કામ કરી દેશમાં જ વૈશ્વિક કક્ષાની સંશોધન પ્રયોગશાળાઓ ઊભી કરવી.
પર્યાવરણીય મૂલ્યાંકન: 2030 સુધીમાં 500 ગીગાવોટ બિન-અશ્મિભૂત ઉર્જા ક્ષમતા હાંસલ કરવા સાથે સૌર અને પવન ઉર્જા પ્રોજેક્ટ્સની સ્થાનિક જૈવવિવિધતા પર થતી અસરોનું વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન કરવું.
Mega Science Vision 2035 : મુખ્ય પડકારો
મર્યાદિત R&D ખર્ચ: ભારત સંશોધન અને વિકાસ પાછળ જીડીપીના માત્ર 0.6% થી 0.7% ખર્ચ કરે છે, જે ચીન (2.76%), અમેરિકા (3.5%) અને ઇઝરાયેલ (6%) ની સરખામણીએ ઘણો ઓછો છે.
સાધનોની આયાત પર નિર્ભરતા: ઉચ્ચ સ્તરીય વૈજ્ઞાનિક અને લેબોરેટરી ઉપકરણોમાંથી આશરે 70% થી 80% વિદેશથી આયાત કરવા પડે છે.
સંશોધકોની ઓછી સંખ્યા: યુનેસ્કો અનુસાર, ભારતમાં દર 10 લાખની વસ્તીએ માત્ર 250 થી 300 સંશોધકો છે, જ્યારે દક્ષિણ કોરિયામાં આ આંકડો 8,000 અને ઇઝરાયેલમાં 8,500 છે.
બ્રેઈન ડ્રેઈન અને એકેડેમિક ખામીઓ: દેશ પાસે યુવા પ્રતિભાઓ હોવા છતાં વિદેશ તરફનું પલાયન ઊંચું છે. સાથે જ, 1100 થી વધુ યુનિવર્સિટીઓમાંથી બહુ ઓછી સંસ્થાઓ વૈશ્વિક સ્તરના સંશોધન સાધનો ધરાવે છે.
પાંચ સ્તંભીય ભલામણો (Five Pillars of Action)
બજેટમાં વધારો: R&D પર થતા જીડીપી ખર્ચમાં નોંધપાત્ર વધારો કરવો.
સ્વદેશી સાધન નિર્માણ મિશન: વૈજ્ઞાનિક સાધનો અને સેન્સર્સના સ્થાનિક ઉત્પાદન માટે રાષ્ટ્રીય મિશન શરૂ કરવું.
ટ્રિપલ હેલિક્સ મોડેલ: ઉચ્ચ શિક્ષણ, ઉદ્યોગજગત અને સંશોધન સંસ્થાઓ વચ્ચે ત્રિપક્ષીય સંકલન સાધવું.
યુનિવર્સિટીઓનું રૂપાંતરણ: દેશની અગ્રણી શિક્ષણ સંસ્થાઓને માત્ર શિક્ષણ આપવાને બદલે સક્રિય સંશોધન કેન્દ્રો તરીકે વિકસાવવી.
માનવ સંસાધન વિકાસ: AI, ડેટા સાયન્સ અને ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ ડિઝાઇનિંગ ક્ષેત્રે વિશાળ પાયે કુશળ વિજ્ઞાનીઓ અને એન્જિનિયરોની નવી પેઢી તૈયાર કરવી.
‘મેગા સાયન્સ વિઝન-2035’ એ ભારત માટે વૈજ્ઞાનિક આત્મનિર્ભરતાથી વૈશ્વિક નેતૃત્વ તરફ આગળ વધવાનો મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજ છે. ભારતે ચંદ્ર અને સૂર્ય મિશનો દ્વારા પોતાની ક્ષમતા પુરવાર કરી જ છે, પરંતુ સાચી મહાસત્તા બનવા માટે સંશોધન બજેટમાં વધારો, પ્રયોગશાળા સાધનોનું સ્થાનિક ઉત્પાદન અને બ્રેઈન ડ્રેઈનને 'બ્રેઈન ગેઈન'માં ફેરવવું અનિવાર્ય છે. જો આ વ્યૂહરચનાઓનું સમયબદ્ધ અમલીકરણ થશે, તો 2035 સુધીમાં ભારત માત્ર વૈજ્ઞાનિક પ્રોજેક્ટ્સનું ભાગીદાર ન રહેતાં વિશ્વ માટે જ્ઞાન અને ઈનોવેશનનું પ્રમુખ કેન્દ્ર બનશે.
