PRASAD Scheme : ભારત સરકારના પ્રસાદ (PRASAD) અને સ્વદેશ દર્શન ૨.૦ અભિયાન હેઠળ દેશના મુખ્ય તીર્થસ્થળોનો આધુનિક કાયાકલ્પ. જાણો કેવી રીતે મંદિર કોરિડોર, સુરક્ષા અને સુવિધાઓ દ્વારા શ્રદ્ધાળુઓની યાત્રા વધુ સુગમ અને યાદગાર બનશે.

ભારત એ સનાતન સંસ્કૃતિ અને આધ્યાત્મિક વારસાનો દેશ છે, જ્યાં યુગોથી તીર્થયાત્રા એ માત્ર ધાર્મિક વિધિ નહીં પણ જીવનનો અભિન્ન હિસ્સો રહી છે. બદલાતા સમય સાથે વધતી જતી શ્રદ્ધાળુઓની સંખ્યા અને પ્રવાસન ક્ષેત્ર-Tourism sector ની આધુનિક જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને, ભારત સરકારના પ્રવાસન મંત્રાલય દ્વારા એક ક્રાંતિકારી અભિગમ અપનાવવામાં આવ્યો છે. વર્ષ ૨૦૨૫ દરમિયાન, 'પ્રસાદ' (PRASHAD) અને 'સ્વદેશ દર્શન 2.0' જેવી મહત્વકાંક્ષી યોજનાઓ હેઠળ દેશભરના પવિત્ર તીર્થસ્થાનોને નવપલ્લવિત કરવાનું આયોજન હાથ ધરવામાં આવ્યું છે. આ પહેલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય પ્રાચીન વારસાની પવિત્રતા જાળવી રાખીને ત્યાં આધુનિક આંતરમાળખાકીય સુવિધાઓ, સુરક્ષા અને સ્વચ્છતાનું એવું સુદ્રઢ માળખું તૈયાર કરવાનો છે, જેનાથી યાત્રિકોનો અનુભવ વધુ સુગમ અને સંભારણાયોગ્ય બની રહે.

PRASHAD Scheme : યાત્રાધામ પુનરુત્થાન અને આધ્યાત્મિક વારસા સંવર્ધન અભિયાન

પ્રવાસન મંત્રાલયે પુષ્ટિ કરી છે કે ૨૦૨૫ દરમિયાન, તીર્થધામોના પુનઃવિકાસ માટેની અનેક પરિયોજનાઓને યાત્રાધામ પુનરુત્થાન અને આધ્યાત્મિક વારસા સંવર્ધન અભિયાન-Pilgrimage Rejuvenation And Spiritual Augmentation Drive ( PRASAD) તેમજ સ્વદેશ દર્શન 2.0-SWADESH DARSHAN 2. 0 અને પડકાર-આધારિત ગંતવ્ય વિકાસ યોજના હેઠળ મંજૂર અને સ્વીકૃત કરવામાં આવી છે. આ પહેલોનો ઉદ્દેશ્ય શ્રદ્ધાળુઓ માટે સુવિધાઓમાં સુધારો કરવો, ભીડભાડ ઘટાડવી, વારસાની સંરચનાઓનું રક્ષણ કરવું અને ધાર્મિક પ્રવાસન પર નિર્ભર સ્થાનિક અર્થતંત્રોને મજબૂત બનાવવાનો છે.

મંદિરોના કોરિડોર અને તીર્થધામોનો પુનઃવિકાસ કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોના સહયોગી મોડેલ દ્વારા કરવામાં આવી રહ્યો છે. સ્થળોની ઓળખ અને સ્થાનિક આયોજન રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા કરવામાં આવે છે, જ્યારે પ્રવાસન મંત્રાલય-Ministry of Tourism ગુણવત્તા અને ટકાઉપણું સુનિશ્ચિત કરવા માટે નાણાકીય સહાય અને નીતિ વિષયક માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે.

PRASHAD Scheme : રાજ્ય સ્તરીય પ્રયાસોની પૂરક યોજનાઓ

મંત્રાલય દ્વારા જારી કરવામાં આવેલી સત્તાવાર માહિતી અનુસાર, આ યોજનાઓ રાજ્ય સ્તરીય પ્રયાસોની પૂરક છે, વિકલ્પ નથી. મુખ્ય ધાર્મિક સ્થળો, જેમાં મંદિરો, આધ્યાત્મિક માર્ગો, બૌદ્ધ વારસાના સ્થળો અને પવિત્ર ભૂભાગોનો સમાવેશ થાય છે, તેમાં પ્રવાસન સંબંધિત પાયાની જરૂરિયાતો અને માળખાગત સુવિધાઓના નિર્માણ અને અપગ્રેડેશન માટે નાણાકીય સહાય પૂરી પાડવામાં આવે છે.

પ્રસાદ અને સ્વદેશ દર્શન યોજનાઓ વિશે વિગત

પ્રસાદ યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય પાયાના માળખા અને પ્રવાસી સુવિધાઓમાં સુધારો કરીને તીર્થધામોનું પુનરુત્થાન કરવાનો છે. આ યોજના એવા મંદિર નગરો અને પવિત્ર સ્થળોને લક્ષિત કરે છે જ્યાં તહેવારો અને વ્યસ્ત સિઝન દરમિયાન મોટી સંખ્યામાં પ્રવાસીઓ આવે છે, જેનાથી અવારનવાર ભીડભાડ, સ્વચ્છતાની સમસ્યાઓ અને સુરક્ષા જોખમો ઊભા થાય છે.

સ્વદેશ દર્શન ૨.૦ એક વ્યાપક અભિગમ અપનાવીને, આધ્યાત્મિક અને વારસાના સ્થળો સહિત વિષય-આધારિત પ્રવાસન સર્કિટ વિકસાવી રહ્યું છે. યોજનાના આધુનિક સંસ્કરણમાં ગંતવ્ય વ્યવસ્થાપન, ટકાઉપણું અને સામુદાયિક ભાગીદારી પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.

આ ઉપરાંત, ચેલેન્જ બેઝ્ડ ડેસ્ટિનેશન ડેવલપમેન્ટ યોજના-Challenge Based Destination Development Yojana  એવી નવીન પરિયોજનાઓને સમર્થન આપે છે જેનો ઉદ્દેશ્ય મજબૂત સાંસ્કૃતિક અથવા આધ્યાત્મિક મૂલ્ય ધરાવતા ઓછા જાણીતા સ્થળોની પ્રવાસન ક્ષમતાને ઉજાગર કરવાનો છે.

આ તમામ યોજનાઓ મળીને ભારતની વિવિધ આધ્યાત્મિક પરંપરાઓનું રક્ષણ કરવાની સાથે ધાર્મિક પ્રવાસનના માળખાને આધુનિક બનાવવાની સરકારની વ્યૂહરચનાની કરોડરજ્જુ બને છે.

પરિયોજના અહેવાલના આધારે આયોજન

આ યોજનાઓ હેઠળ મંજૂર કરાયેલી દરેક પુનઃવિકાસ પરિયોજના સુનિયોજિત આયોજન પ્રક્રિયાને અનુસરે છે. રાજ્ય સરકારો, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના વહીવટીતંત્ર, સ્થાનિક સંસ્થાઓ, મંદિર ટ્રસ્ટો અને સંબંધિત સ્થળ સાથે જોડાયેલા અન્ય હિતધારકોની પરામર્શ સાથે વિગતવાર પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ (DPR) તૈયાર કરવામાં આવે છે.

પ્રવાસન મંત્રાલયે ભાર મૂક્યો છે કે તીર્થધામો-Pilgrimagesની આધ્યાત્મિક અખંડિતતા અને સાંસ્કૃતિક પ્રામાણિકતા જાળવી રાખવા માટે આ પરામર્શ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. વિકાસ યોજનાઓને આધુનિક સુવિધાઓ અને પરંપરાગત સ્થાપત્ય તેમજ ધાર્મિક રીત-રિવાજો વચ્ચે સામંજસ્ય જાળવી રાખવા માટે સાવચેતીપૂર્વક તૈયાર કરવામાં આવે છે.

દરેક વિગતવાર પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટમાં લાંબા ગાળાના સંચાલન અને જાળવણીની સ્પષ્ટ યોજના પણ સામેલ હોય છે. આનાથી એ સુનિશ્ચિત થાય છે કે પરિયોજનાના અમલીકરણનો તબક્કો પૂરો થયા પછી પણ નવનિર્મિત માળખું જેમ કે રસ્તા, લાઇટિંગ વ્યવસ્થા, સ્વચ્છતા સુવિધાઓ અને માહિતી કેન્દ્રો કાર્યરત રહે.

ભીડભાડ અને માળખાગત દબાણનું નિરાકરણ

પુનઃવિકાસના પ્રયાસો પાછળનું એક મુખ્ય કારણ તીર્થસ્થાનો પર શ્રદ્ધાળુઓની વધતી સંખ્યાને કારણે વધતું દબાણ છે. લોકપ્રિય મંદિરો અને ધાર્મિક કેન્દ્રો ઘણીવાર ભીડભાડ, ટ્રાફિક જામ, પર્યાવરણીય નુકસાન અને અપૂરતી જાહેર સુવિધાઓ જેવી સમસ્યાઓથી ઝઝૂમે છે.

આ પડકારોનો સામનો કરવા માટે પ્રવાસન મંત્રાલયે પાયાના માળખાને લગતા અનેક પગલાંઓને મંજૂરી આપી છે. જેમાં દર્શન માટેની લાઈનો વ્યવસ્થિત કરવા માટે 'ક્યુ મેનેજમેન્ટ કોમ્પ્લેક્સ'નું નિર્માણ, યાત્રિકોને ગરમી અને વરસાદથી બચાવવા માટે પ્રતીક્ષા ખંડોનું નિર્માણ અને ટ્રાફિકને સુગમ બનાવવા માટે પહોંચ માર્ગોનું વિસ્તૃતીકરણ સામેલ છે.

રોડની આસપાસની ભીડ ઘટાડવા માટે પાર્કિંગ સુવિધાઓને અપગ્રેડ કરવામાં આવી રહી છે, જ્યારે યાત્રિકોને મંદિર પરિસર સુધી સુરક્ષિત અને અસરકારક રીતે પહોંચવામાં મદદ કરવા માટે 'લાસ્ટ-માઇલ કનેક્ટિવિટી' ઉકેલો રજૂ કરવામાં આવી રહ્યા છે.

સુરક્ષા અને સ્વચ્છતા એ પુનઃવિકાસ વ્યૂહરચના

સુરક્ષા અને સ્વચ્છતા એ પુનઃવિકાસ વ્યૂહરચનાના મુખ્ય સ્તંભો છે. સુરક્ષા અને ભીડની દેખરેખ વધારવા માટે ઘણા તીર્થધામોમાં CCTV કેમેરા લગાવવામાં આવી રહ્યા છે. વહેલી સવારે અને મોડી રાત્રે દર્શન દરમિયાન સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે બહેતર લાઇટિંગ વ્યવસ્થા લાગુ કરવામાં આવી રહી છે.

સ્વચ્છતાના ધોરણો સુધારવા માટે આધુનિક શૌચાલયો અને ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન પ્રણાલી સહિત સ્વચ્છતા સંબંધિત પાયાના માળખાને મજબૂત કરવામાં આવી રહ્યું છે. ફૂલો અને પ્રસાદ જેવી ધાર્મિક વસ્તુઓના કચરાના વ્યવસ્થાપન પર વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવી રહ્યું છે, જેથી ધાર્મિક વિધિઓથી સ્થાનિક પર્યાવરણને કોઈ નુકસાન ન પહોંચે.

સરકાર દ્વારા જવાબદાર અને ટકાઉ પ્રવાસન વિકાસ પર આપવામાં આવતા ભારને ધ્યાનમાં રાખીને, જ્યાં પણ શક્ય હોય ત્યાં વરસાદી પાણીના સંગ્રહ (Rain water harvesting) અને પર્યાવરણને અનુકૂળ નિર્માણ પદ્ધતિઓનો સમાવેશ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

તીર્થયાત્રાના સમગ્ર અનુભવને બહેતર બનાવવો

ભૌતિક માળખાગત સુવિધાઓ ઉપરાંત, પુનઃવિકાસ પરિયોજનાઓનો ઉદ્દેશ્ય યાત્રિકોના સમગ્ર આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક અનુભવને વધારવાનો છે. મુલાકાતીઓ, ખાસ કરીને પ્રથમ વખત યાત્રા કરનારા શ્રદ્ધાળુઓ અને અન્ય રાજ્યો કે દેશોમાંથી આવતા પ્રવાસીઓને માર્ગદર્શન, નકશા અને સહાય પૂરી પાડવા માટે 'પ્રવાસી માહિતી કેન્દ્રો' સ્થાપિત કરવામાં આવી રહ્યા છે.

કેટલાક પસંદગીના સ્થળો પર વ્યાખ્યાત્મક સુવિધાઓ (Interpretative facilities) પણ વિકસાવવામાં આવી રહી છે જેથી મુલાકાતીઓને ગંતવ્યના ઐતિહાસિક, પૌરાણિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વને સમજવામાં મદદ મળી શકે. આમાં સાઇનબોર્ડ, ડિજિટલ ડિસ્પ્લે અને સુનિયોજિત કથા-પ્રસ્તુતિ સ્થળોનો સમાવેશ થાય છે જે યાત્રાને વ્યાવસાયિક બનાવ્યા વિના તેને સમૃદ્ધ બનાવે છે.

શ્રદ્ધાળુઓની સુવિધા વધારવા માટે મંદિર પરિસરો અને આસપાસના વિસ્તારોમાં પીવાનું પાણી, બેસવાની જગ્યા, તબીબી સહાય અને વિશ્રામ સ્થળ જેવી સુવિધાઓ પૂરી પાડતા કેન્દ્રો સ્થાપિત કરવામાં આવી રહ્યા છે.

રાજ્યોમાં પરિયોજનાઓનો વ્યાપક ભૌગોલિક વિસ્તાર

૨૦૨૫ માં મંજૂર થયેલી તીર્થયાત્રા પુનઃવિકાસ પરિયોજનાઓ વ્યાપક ભૌગોલિક વિસ્તારને આવરી લે છે, જે આ પહેલની રાષ્ટ્રીય પહોંચ દર્શાવે છે. પૂર્વોત્તર, દક્ષિણ ભારત, ઉત્તર ભારત અને હિમાલયી ક્ષેત્ર સહિત વિવિધ પ્રદેશોના રાજ્યોને વિવિધ યોજનાઓ હેઠળ મંજૂરી મળી ચૂકી છે.

• આંધ્ર પ્રદેશ: નાગાર્જુન સાગરમાં બૌદ્ધ વારસાને સમૃદ્ધ કરવા અને અભોબિલમને આધ્યાત્મિક સ્થળ તરીકે વિકસાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે.

• બિહાર: બોધગયામાં બૌદ્ધ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની સાથે સારણ જિલ્લામાં મંદિર વિકાસ માટે વ્યાપક સહાય મળી છે.

• હિમાચલ પ્રદેશ: મા ચિંતપૂર્ણી દેવી મંદિર.

• ઝારખંડ: રામરેખા ધામ.

• કેરળ: થાલાસ્સેરી ક્ષેત્ર.

• કર્ણાટક: બીદર જિલ્લાના રેણુકા યલ્લમ્મા દેવી મંદિર અને પાપનાશ મંદિરમાં સુવિધાઓમાં સુધારો.

• મધ્ય પ્રદેશ: દતિયાની પીતાંબરા પીઠ અને ઐતિહાસિક શહેર ઓરછા.

ઉત્તર પૂર્વ અને અપ્રચલિત સ્થળો પર ધ્યાન

૨૦૨૫ માં મંજૂર કરાયેલ પરિયોજનાઓની એક નોંધપાત્ર વિશેષતા પૂર્વોત્તર રાજ્યો અને ઓછા જાણીતા આધ્યાત્મિક સ્થળો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની છે. મેઘાલયમાં નાર્તિયાંગ, મિઝોરમમાં વાંગછિયા ગામ અને નાગાલેન્ડમાં ઇમ્પુર વારસા અનુભવ પહેલ દ્વારા પરિયોજનાઓને મંજૂરી આપવામાં આવી છે.

સિક્કિમના કાબી ક્ષેત્રને વારસા અને એકતાના સ્થળ તરીકે વિકસાવવામાં આવી રહ્યું છે, જ્યારે ઉત્તરાખંડના કૈંચી ધામ પરિસરને પણ પુનઃવિકાસ યોજનામાં સામેલ કરવામાં આવ્યું છે. આ સ્થળોને ટેકો આપીને, સરકારનો ઉદ્દેશ્ય અત્યંત ભીડભાડવાળા તીર્થ કેન્દ્રો પરનું દબાણ ઘટાડવાનો અને ધાર્મિક પ્રવાસનમાં પ્રાદેશિક સંતુલન જાળવવાનો છે.

રાજસ્થાન સ્વદેશ દર્શન ૨.૦ હેઠળ મહત્વનું લાભાર્થી રાજ્ય બન્યું છે, જેમાં સીકરમાં શ્રી ખાટુ શ્યામજી મંદિર, બીકાનેરમાં શ્રી કરણી માતા મંદિર અને ભીલવાડા જિલ્લામાં માલાસેરી ડુંગરીના પુનઃવિકાસ માટે અનેક પરિયોજનાઓ મંજૂર કરાઈ છે.

તમિલનાડુ ની પરિયોજનાઓમાં રામેશ્વરમનું ઐતિહાસિક રૂપાંતર અને પ્રસાદ યોજના હેઠળ આઠ નવગ્રહ મંદિરોનો વિકાસ સામેલ છે. તેલંગાણા ને દેવી રેણુકા યેલ્લમ્મા દેવસ્થાનમમાં અને પુડુચેરી ના શ્રી ધરબરન્યેશ્વર મંદિરમાં સુવિધાઓ માટે સહાય મળી છે.

સ્થાનિક અર્થતંત્ર અને રોજગારને વેગ

ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક લાભો ઉપરાંત, તીર્થસ્થાનોના પુનઃવિકાસથી સ્થાનિક સ્તરે નોંધપાત્ર આર્થિક પ્રભાવ પડવાની અપેક્ષા છે. બહેતર પ્રવાસન માળખું વધુ પ્રવાસીઓને આકર્ષે છે, જેનાથી આવાસ, પરિવહન, ભોજન, હસ્તકલા અને માર્ગદર્શક સેવાઓ જેવી સ્થાનિક સેવાઓની માંગ વધે છે.

પ્રવાસન અને સંસ્કૃતિ મંત્રી ગજેન્દ્ર સિંહ શેખાવતે લોકસભામાં લેખિત ઉત્તરમાં આ પહેલોની વિગતવાર માહિતી આપી હતી. તેમણે ભાર મૂક્યો હતો કે આનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર સુવિધાઓ સુધારવાનો જ નથી, પરંતુ સ્થાનિક પરંપરાઓનું જાળવણી, વારસાની મિલકતોનું રક્ષણ અને આધ્યાત્મિક પ્રવાસન રાષ્ટ્રીય વિકાસમાં સાર્થક યોગદાન આપે તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

Ministry of Tourism India ના આ પુનઃવિકાસના પ્રયાસો માત્ર ઇંટો અને પથ્થરનું બાંધકામ નથી, પરંતુ તે ભારતની આધ્યાત્મિક ચેતનાને આધુનિકતા સાથે જોડતો એક સેતુ છે. મંદિર કોરિડોરના નિર્માણથી લઈને છેવાડાના ગામોના નાના દેવસ્થાનો સુધી વિસ્તરેલી આ યોજનાઓ સ્થાનિક અર્થતંત્રમાં પ્રાણ ફૂંકવાનું કામ કરશે, જેનાથી હજારો યુવાનો માટે રોજગારીની નવી તકો ઉભી થશે. જ્યારે આ પરિયોજનાઓ પૂર્ણ થશે, ત્યારે તે વિશ્વભરના પ્રવાસીઓ સામે ભારતની 'સસ્ટેનેબલ' અને 'ડિજિટલ' ટુરિઝમની છબીને વધુ મજબૂત બનાવશે. શ્રદ્ધા, સુરક્ષા અને સુવિધાનો આ ત્રિવેણી સંગમ આવનારી પેઢીઓ માટે ભારતના ભવ્ય સાંસ્કૃતિક વારસાને સુરક્ષિત રાખવાની દિશામાં એક માઈલસ્ટોન સાબિત થશે.

આ પણ વાંચો : India-US Trade Deal: અમેરિકાની દાળ નહીં થાય સસ્તી? વ્હાઈટ હાઉસે શરતોમાં કર્યો ફેરફાર