રથયાત્રાનો ભવ્ય ઇતિહાસ અને 450 વર્ષ જૂનું મંદિર
અમદાવાદના જમાલપુર (Jamalpur) વિસ્તારમાં આવેલા ઐતિહાસિક જગન્નાથ મંદિરની (Jagannath Temple) સ્થાપના આશરે 450 વર્ષ પહેલાં થઈ હતી. આ મંદિરમાંથી રથયાત્રાનો પ્રારંભ વિક્રમ સંવત 1934 ના અષાઢ સુદ બીજના રોજ થયો હતો. આ ઐતિહાસિક પરંપરાની શરૂઆત મંદિરના તત્કાલીન મહંત શ્રી સારંગદાસજી મહારાજ દ્વારા કરવામાં આવી હતી.
શરૂઆતના વર્ષોમાં આ રથયાત્રા ખૂબ જ નાની અને સાદા રથોમાં નીકળતી હતી. તે સમયે સાધુ-સંતો બળદગાડા અને હાથીઓ સાથે નગરમાં ભ્રમણ કરતા હતા. સમય બદલાયો અને વર્ષ 1882 થી ભવ્ય લાકડાના રથોનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું, જે આજે પણ આ યાત્રાનું મુખ્ય કેન્દ્રબિંદુ છે.
અખાડા, ભજન મંડળીઓ અને વિશિષ્ટ કરતબો
અમદાવાદની આ પરંપરાગત રથયાત્રા અખાડા, ભજન મંડળીઓ અને શણગારેલા ભવ્ય હાથીઓ વગર સાવ અધૂરી ગણાય છે. રથયાત્રાનું મુખ્ય આકર્ષણ વિશિષ્ટ કરતબ અને શારીરિક શક્તિના પ્રદર્શનો કરતા અખાડાના ઉત્સાહી યુવાનો છે. માર્ગો પર ભક્તોને મંત્રમુગ્ધ કરતી ભજન મંડળીઓ હરિનામનો નાદ ગુંજવતી ચાલે છે. દર વર્ષે આ અલૌકિક ઉત્સવમાં લાખોની સંખ્યામાં માનવમેદની સ્વયં ઉમટી પડે છે.
નેત્રોત્સવ વિધિ, મંગળા આરતી અને અમિત શાહની ઉપસ્થિતિ
રથયાત્રાના બે દિવસ પૂર્વે મંદિરમાં નેત્રોત્સવ વિધિ (Netrotsav Vidhi) યોજાય છે, જેમાં ભગવાનની આંખો પર પવિત્ર પાટા બાંધવામાં આવે છે. રથયાત્રાના દિવસે વહેલી સવારે મંગળા આરતીથી આ મહાઉત્સવની સત્તાવાર શરૂઆત થાય છે. દર વર્ષની પરંપરા મુજબ કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી (Home Minister) અમિતભાઇ શાહ (Amit Shah) વહેલી સવારે પરિવાર સાથે મંગળા આરતીમાં હાજર રહેશે. આ આરતીમાં ભગવાનને ખાસ ખીચડીનો ભોગ લગાવવામાં આવે છે. ભક્તો માટે આશરે 4000 કિલો ખીચડીનો દિવ્ય પ્રસાદ તૈયાર કરાય છે.
સોનાની સાવરણીથી 'પહિંદ વિધિ' અને મુખ્યમંત્રી ભુપેન્દ્રભાઇ પટેલ
ભગવાન નગરચર્યાએ નીકળે તે પૂર્વે રાજાશાહી પરંપરા મુજબ સોનાની સાવરણીથી (Golden Broom) રથનો રસ્તો સાફ કરીને 'પહિંદ વિધિ' (Pahind Vidhi) કરવામાં આવે છે. ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી (Chief Minister) ભુપેન્દ્રભાઇ પટેલ (Bhupendra Patel) આ વર્ષે સતત પાંચમી વાર રથયાત્રાની પહિંદ વિધિ કરાવીને રથને પ્રસ્થાન કરાવશે.
અમદાવાદની આ રથયાત્રાનો રૂટ આશરે 22 કિલોમીટર જેટલો લાંબો છે. કોમી એકતાના પ્રતીક સમાન આ યાત્રા સવારે 7:00 વાગ્યે શરૂ થઈને રાત્રે 9:00 વાગ્યા સુધી ચાલે છે. સુરક્ષાના ભાગરૂપે સમગ્ર રથયાત્રાનું મોનિટરિંગ આધુનિક ટેકનોલોજી, સીસીટીવી અને જીપીએસ સિસ્ટમ (GPS System) દ્વારા કરવામાં આવે છે.
આ ઐતિહાસિક રથોને દર વર્ષે અષાઢી બીજ પહેલાં ખાસ પ્રકારના લાકડામાંથી રિપેર અને આકર્ષક કલર કરવામાં આવે છે. ચાલુ વર્ષે વિશેષ મજબૂતાઈ માટે રથના 2 પૈડા (Chariot Wheels) બદલવામાં આવ્યા છે. રથો પર લાલ, પીળા, લીલા અને વાદળી રંગના રેશમી કપડાના સુંદર ઘુમ્મટ બનાવવામાં આવે છે અને તેને ફૂલોના હારથી શણગારાય છે.
ખલાસી ભાઈઓની પરંપરા અને દોરડું ખેંચવાનું મહાત્મ્ય
રથયાત્રામાં બિરાજમાન ત્રણેય ભાઈ-બહેનની મૂર્તિઓ પવિત્ર કાષ્ઠમાંથી બનેલી હોય છે, જેને દર વર્ષે અતિ સુંદર અને આકર્ષક નવા વાઘા પહેરાવવામાં આવે છે. અમદાવાદના પરંપરાગત ખલાસી કોમના ભાઈઓ દ્વારા પેઢીઓથી આ રથોને ખેંચવામાં આવે છે. રથ ખેંચવાના કાર્યને જીવનનું સૌથી મોટું ભાગ્ય માનવામાં આવે છે.
જ્યારે આ ભવ્ય રથો અમદાવાદના રાજમાર્ગો પર ફરે છે, ત્યારે ભક્તો રથના પવિત્ર દોરડાને સ્પર્શ કરવા માટે પડાપડી કરે છે. સનાતન ધર્મની માન્યતા અનુસાર, રથયાત્રા દરમિયાન પ્રભુના રથનું દોરડું ખેંચવાથી વ્યક્તિના અનેક જન્મોના પાપ ધોવાઈ જાય છે અને મોક્ષની પ્રાપ્તિ થાય છે.
આ પણ વાંચો: Surat Flood Relief Pakage: સુરત પૂર પીડિતો માટે સરકારે જાહેર કર્યું મેગા પેકેજ, લારીવાળાને 7500 અને પાકી દુકાનોને મળશે 1 લાખની રોકડ
