બાળકોના સુરક્ષિત ભવિષ્ય માટે દુનિયાભરમાં વધતા ડિજિટલ નિયંત્રણો

આજના સમયમાં સ્માર્ટફોન અને અલ્ગોરિધમની નકારાત્મક અસરોથી બાળકોના માનસિક વિકાસને બચાવવા માટે પશ્ચિમી દેશોએ કડક પગલાં લેવાનું શરૂ કર્યું છે. નોર્વે અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશો માને છે કે બાળકોએ AIની માયાજાળમાં ફસાવાને બદલે વાંચન અને ગણિત જેવી પાયાની શિક્ષા પર ધ્યાન આપવું જોઈએ, જેના ભાગરૂપે તેઓએ સોશિયલ મીડિયા અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મના ઉપયોગ માટે 16 વર્ષની ન્યૂનતમ વયમર્યાદા નક્કી કરવા કાયદાકીય ફેરફારો કર્યા છે. બીજી તરફ, યુરોપિયન યુનિયને 'ડિજિટલ સર્વિસિસ એક્ટ' (DSA) લાવીને ટેક કંપનીઓ દ્વારા બાળકોના ડેટા પ્રોફાઇલિંગ અને લક્ષ્યાંકિત જાહેરાતો પર સખત પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, તેમજ ઉંમરની ચકાસણી માટે એક નવી એપ્લિકેશન પણ રજૂ કરી છે. આ ઉપરાંત, બાળકો વર્ચ્યુઅલ દુનિયામાંથી બહાર આવીને વાસ્તવિક મેદાની રમતો અને સામાજિક જીવનનો આનંદ માણી શકે તેવા ઉમદા હેતુથી ફ્રાન્સ અને ડેનમાર્કે શાળાઓને 'મોબાઈલ-ફ્રી ઝોન' બનાવવાની ઝુંબેશ હાથ ધરી છે, જે સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે બાળકોનું બાળપણ બચાવવા ડિજિટલ કંટ્રોલ હવે સમયની તાતી જરૂરિયાત બની ગઈ છે.

18 કરોડ ભારતીય બાળકોની ડિજિટલ સફર

હાલના સમયમાં ભારતમાં ટેકનોલોજી અને ઈન્ટરનેટનો વ્યાપ ખૂબ જ તેજ ગતિએ વધી રહ્યો છે, જેમાં ખાસ કરીને નાની ઉંમરના બાળકોની ડીજીટલ દુનિયામાં ભાગીદારી આશ્ચર્યજનક છે. પ્રાપ્ત આંકડાઓ મુજબ, દેશના કુલ એક અબજથી વધુ સ્માર્ટફોન વપરાશકર્તાઓમાંથી 18 કરોડ જેટલા યુઝર્સ તો માત્ર 15 વર્ષ કે તેથી નાની વયના બાળકો જ છે. વિશેષ નોંધનીય બાબત એ છે કે ભારતીયોનો સરેરાશ ડેટા વપરાશ દર મહિને 37 GB સુધી પહોંચી ગયો છે, જે વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી વધુ છે. આ અકલ્પનીય ડિજિટલ ક્રાંતિની સૌથી મોટી અસર એ જોવા મળી રહી છે કે આજની યુવા પેઢી અને બાળકો હવે માત્ર યુટ્યુબના વીડિયો કે ઇન્સ્ટાગ્રામની રીલ્સ પૂરતા સીમિત નથી રહ્યા, પરંતુ તેઓ એડવાન્સ ટેકનોલોજી સાથે કદમ મિલાવીને ચેટજીપીટી (ChatGPT) અને સ્નેપચેટ માય એઆઈ (Snapchat My AI) જેવા જનરેટિવ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ટૂલ્સનો પણ ખૂબ જ સરળતાથી અને વ્યાપકપણે ઉપયોગ કરતા થઈ ગયા છે.

ભારતમાં શું છે સરકારની નીતિ?

ભારત સરકારની વિચારધારા પશ્ચિમી દેશો કરતા થોડી અલગ છે. સરકાર બાળકોને AI થી દૂર રાખવાને બદલે તેમને નાનપણથી જ ટેક્નોલોજી માટે તૈયાર કરવા માંગે છે. અટલ ઈનોવેશન મિશન હેઠળ યુવાઓ માટે ખાસ પ્રોગ્રામ ચલાવવામાં આવી રહ્યા છે. શિક્ષણ મંત્રાલયે 'AI ફોર સ્કૂલ્સ' પહેલ હેઠળ CBSE ની 18,000 થી વધુ શાળાઓમાં AI આધારિત અભ્યાસક્રમ શરૂ કર્યો છે, જેને હવે ત્રીજા ધોરણથી જ ભણાવવાની તૈયારી છે. આમ છતાં, એક મોટી ખામી એ છે કે ભારતમાં બાળકો માટે AI ના ઉપયોગની કોઈ સ્પષ્ટ ઉંમર મર્યાદા (Age Limit) નક્કી કરવામાં આવી નથી. બધું જ ટેક કંપનીઓની પોતાની શરતો પર ચાલી રહ્યું છે.

AI ના સતત ઉપયોગથી બાળકો પર શું જોખમ છે?

આજના સમયમાં આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) માત્ર માહિતી શોધવાનું માધ્યમ નથી રહ્યું, પરંતુ તે માનવીની જેમ જાતે વિચારતું થઈ ગયું છે, જે બાળકોના ભવિષ્ય માટે અત્યંત ચિંતાજનક બાબત છે. નિષ્ણાતોની ચેતવણી મુજબ, જો બાળકો તેમના અભ્યાસના કાર્યો કે રોજબરોજના નાના-મોટા પ્રશ્નોના ઉકેલ માટે સંપૂર્ણપણે AI પર નિર્ભર થઈ જશે, તો તેમની પોતાની તાર્કિક વિચારસરણી અને સમસ્યાઓ જાતે ઉકેલવાની નૈસર્ગિક ક્ષમતા ધીમે ધીમે નષ્ટ થઈ જશે. આ ઉપરાંત, આ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સના અલ્ગોરિધમ્સ એટલી આકર્ષક રીતે તૈયાર કરવામાં આવે છે કે બાળકો કલાકો સુધી સ્ક્રીન સામે જકડાયેલા રહે છે, જેના પરિણામે તેમનામાં એકાગ્રતાની ભારે કમી અને સ્વભાવમાં ચિડિયાપણું જોવા મળે છે. માત્ર માનસિક સ્વાસ્થ્ય જ નહીં, પરંતુ આ ટેકનોલોજીનો વધુ પડતો ઉપયોગ માસૂમ બાળકોને સાયબર બુલિંગ, ખોટી કે ભ્રામક માહિતી અને ડીપફેક જેવા અત્યંત ગંભીર ઓનલાઈન ગુનાઓનો સરળતાથી શિકાર બનાવી શકે છે, જે તેમના સુરક્ષિત અને સર્વાંગી વિકાસ માટે એક મોટો પડકાર છે.

ભારતનો કાયદો શું કહે છે?

બાળકોની ઓનલાઈન સુરક્ષા અને ડેટા પ્રાઈવસી સુનિશ્ચિત કરવાના હેતુથી ભારત સરકારે 'ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન' (DPDP) કાયદો રજૂ કર્યો છે, જે મુજબ હવે કોઈપણ ટેક પ્લેટફોર્મને 18 વર્ષથી નીચેના બાળકોની માહિતી એકત્રિત કરતા પહેલા તેમના વાલીઓની સ્પષ્ટ મંજૂરી લેવી ફરજિયાત બનાવવામાં આવી છે. આ કાયદાની એક અત્યંત મહત્વની જોગવાઈ એ છે કે તે ટેકનોલોજી કંપનીઓને બાળકોની ઓનલાઈન ગતિવિધિઓ પર નજર રાખવા (ટ્રેકિંગ) તેમજ તેમને લક્ષ્યાંકિત જાહેરાતો બતાવવા પર સખત પ્રતિબંધ મૂકે છે. જોકે, આ સકારાત્મક પગલાંઓ છતાં એક કડવી વાસ્તવિકતા એ પણ છે કે આ નિયમોનો અમલ દેશમાં ખૂબ જ ધીમી ગતિએ થઈ રહ્યો છે અને હાલમાં સરકારનું સંપૂર્ણ ધ્યાન જનરેટિવ એઆઈથી બાળકોના માનસિક વિકાસ પર પડતી ગંભીર અસરોને નાથવાને બદલે માત્ર તેમના ડેટાને ખાનગી રાખવા પૂરતું જ સીમિત જોવા મળી રહ્યું છે.

અસલી પડકારો ક્યાં છે?

ભારતમાં બાળકોને આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સની નકારાત્મક અસરોથી બચાવવા માટે મુખ્યત્વે 3 મોટા અને વાસ્તવિક પડકારોનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે, જેમાં સૌપ્રથમ અને સૌથી મોટી ખામી 'સચોટ ઉંમર ચકાસણી' (એજ વેરિફિકેશન) સિસ્ટમનો અભાવ છે. દેશમાં ટેક કંપનીઓ પાસે કોઈ એવી ફૂલ-પ્રૂફ વ્યવસ્થા નથી કે જેનાથી 10 વર્ષના બાળકને ખોટી જન્મતારીખ નાખીને સોશિયલ મીડિયા કે એઆઈ પ્લેટફોર્મ પર એકાઉન્ટ બનાવતા રોકી શકાય. બીજો ગંભીર પડકાર વાલીઓની ડિજિટલ અજ્ઞાનતા છે; મોટાભાગના માતા-પિતા 'પ્રથમ પેઢીના ઈન્ટરનેટ વપરાશકર્તા' હોવાથી તેઓ ખુદ અલ્ગોરિધમ અને ડેટા પ્રાઈવસીના છુપા જોખમોથી અજાણ છે, તો પછી તેઓ પોતાના બાળકોને આ માયાજાળથી કેવી રીતે બચાવી શકે? આ ઉપરાંત, કાયદાકીય સ્તરે પણ મોટી ઉણપ જોવા મળે છે, કારણ કે આપણી પાસે માત્ર ડેટા સુરક્ષા માટેના કાયદાઓ ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ જનરેટિવ એઆઈ બાળકોના માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને તેમના વર્તન પર જે ગંભીર અસર કરી રહ્યું છે, તેને નિયંત્રિત કરવા માટે હાલમાં કોઈ જ નક્કર કે વ્યાપક નીતિ દેશમાં અસ્તિત્વ ધરાવતી નથી.

આ પણ વાંચો : AI Chatbots News : શું ખરેખર ઓવર-ફ્રેન્ડલી ચેટબોટ્સથી ઘટે છે વિશ્વાસ?