AI Scientist Yann LeCunનો મોટો ખુલાસો

દુનિયાના સૌથી પ્રખ્યાત અને અગ્રણી એઆઈ વૈજ્ઞાનિક (AI Scientist) યાન લેકુન (Yann LeCun) નું માનવું છે કે વર્તમાન લાર્જ લેન્ગવેજ મોડેલ્સ (LLMs) ક્યારેય માણસો જેવી વાસ્તવિક સમજણ વિકસાવી શકશે નહીં. તેમના મતે, આ આધુનિક સિસ્ટમ્સ માત્ર ઇન્ટરનેટ પર ઉપલબ્ધ જૂની માહિતીના આધારે જવાબો તૈયાર કરે છે, પરંતુ અસલી દુનિયા (Real World) ને સમજવાની અને તેના પર યોગ્ય નિર્ણયો લેવાની ક્ષમતા તેમનામાં નથી. આ જ મોટી ખામીને દૂર કરવા માટે હવે એક તદ્દન નવી અને ક્રાંતિકારી ટેક્નોલોજી પર કામ ચાલી રહ્યું છે, જેને “વર્લ્ડ મોડેલ” (World Model) અને “જેપા” (JEPA) કહેવામાં આવે છે. નિષ્ણાતોના મતે, આ નવી ટેક્નોલોજી જ ભવિષ્યમાં રોબોટ્સ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સને સાચા અર્થમાં બુદ્ધિશાળી બનાવશે.

વર્તમાન AI કેમ ‘સ્માર્ટ’ નથી? યાન લેકુનનો મોટો દાવો

AI ક્ષેત્રના દિગ્ગજ વૈજ્ઞાનિક યાન લેકુનનું સ્પષ્ટ કહેવું છે કે ભલે ચેટજીપીટી, ક્લોડ અને જેમિની જેવા મોડેલ્સ આપણું ઘણું મુશ્કેલ કામ ખૂબ જ સારી રીતે કરી આપે છે, પણ તેમને વાસ્તવિક અર્થમાં ‘સ્માર્ટ’ (Smart) કહી શકાય નહીં. તેમના ગહન વિશ્લેષણ મુજબ, આ મોડેલ્સ માત્ર ડેટા પેટર્નને ઓળખે છે અને અગાઉથી શીખેલી માહિતીને જ વારંવાર દોહરાવે છે. તેમની પાસે કોઈ ચોક્કસ પરિસ્થિતિ પાછળના છુપાયેલા કારણોનું વિશ્લેષણ (Causal Analysis) કરવાની કોઈ કુદરતી ક્ષમતા હોતી નથી. આ જ કારણ છે કે જ્યારે કોઈ જટિલ અને વાસ્તવિક જીવનની પરિસ્થિતિ (Complex and Real-life Situations) તેમની સામે રજૂ કરવામાં આવે છે, ત્યારે આ લાર્જ લેન્ગવેજ મોડેલ્સની આંતરિક મર્યાદાઓ સ્પષ્ટપણે સપાટી પર આવી જાય છે.

શું છે જેપા (JEPA) અને AMI લેબ્સ?

મેટા (Meta) કંપનીના પૂર્વ ચીફ એઆઈ સાયન્ટિસ્ટ રહી ચૂકેલા યાન લેકુને વર્ષ 2025 માં ‘એડવાન્સ્ડ મશીન ઇન્ટેલિજન્સ લેબ્સ’ એટલે કે ટૂંકમાં એએમઆઈ લેબ્સ (AMI Labs) ની સ્થાપના કરી છે. તેમની આ નવી કંપની હાલમાં “જોઇન્ટ એમ્બેડિંગ પ્રિડિક્ટિવ આર્કિટેક્ચર” (Joint Embedding Predictive Architecture) એટલે કે ‘જેપા’ (JEPA) નામની અત્યાધુનિક એઆઈ ટેક્નોલોજી વિકસાવવા પર મિશન મોડમાં કામ કરી રહી છે.

આ મોડેલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય યુઝર્સના પ્રશ્નોના માત્ર જવાબો આપવાનો નથી, પરંતુ આપણી આસપાસની વાસ્તવિક દુનિયાને બારીકાઈથી સમજવાનો અને અલગ-અલગ પરિસ્થિતિઓનું સચોટ મૂલ્યાંકન (Assessment) કરવાનો છે. આ પ્રોજેક્ટની વિશાળ સંભાવનાઓને ધ્યાનમાં રાખીને, ટેક જાયન્ટ એનવીડિયા (Nvidia) અને એમેઝોનના સ્થાપક જેફ બેજોસ (Jeff Bezos) ના પર્સનલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફંડે આ કંપનીમાં 1 અબજ ડોલરથી વધુનું પ્રારંભિક રોકાણ (Initial Investment) કર્યું છે.

‘વર્લ્ડ મોડેલ’ કેવી રીતે બદલશે AIની વિચારવાની રીત?

યાન લેકુન સમજાવે છે કે માણસ જ્યારે કોઈ પણ નિર્ણય લે છે, ત્યારે તે માત્ર ગોખેલી કે યાદ રાખેલી માહિતી પર જ આધાર રાખતો નથી, પરંતુ પોતાના વર્ષોના અનુભવ (Experience) અને કોમન સેન્સ (Common Sense) નો ઉપયોગ કરે છે. આ જ માનવીય વિચારસરણીના સિદ્ધાંત પર ‘વર્લ્ડ મોડેલ’ (World Model) ટેક્નોલોજી કામ કરે છે. તે ભૌતિક દુનિયાનું એક માનસિક મોડેલ (Mental Model) તૈયાર કરે છે અને તેના આધારે ભવિષ્યમાં શું પરિણામ આવી શકે તેનું સચોટ અનુમાન લગાવે છે.

ઉદાહરણ તરીકે: જો આપણે કોઈ પેનને તેની અણી (Tip) પર ઊભી રાખવાનો પ્રયત્ન કરીએ, તો સામાન્ય માણસ તરત જ સમજી જશે કે તે પેન નીચે પડી જશે, ભલે તે કઈ દિશામાં પડશે તે ચોક્કસ કહી ન શકાય. ‘વર્લ્ડ મોડેલ’ પણ આવી જ અનિશ્ચિત પરિસ્થિતિઓ (Uncertain Situations) ને વધુ સારી રીતે સમજવા માટે એઆઈને સક્ષમ બનાવે છે.

રોબોટિક્સની દુનિયામાં કેમ વર્તમાન LLM નકામા છે?

આજે સમગ્ર વિશ્વમાં હ્યુમનોઇડ રોબોટ્સ (Humanoid Robots) એટલે કે માણસો જેવા દેખાતા રોબોટ બનાવવા માટે અબજો ડોલરનો ખર્ચ કરવામાં આવી રહ્યો છે. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે આ રોબોટ્સને ઘરના સામાન્ય અને સરળ કામો શીખવવું પણ અત્યંત મુશ્કેલ અને ખર્ચાળ (Expensive) સાબિત થઈ રહ્યું છે. યાન લેકુનનું પ્રબળ માનવું છે કે વર્તમાન લાર્જ લેન્ગવેજ મોડેલ્સ રોબોટિક્સ માટે લગભગ નકામા છે, કારણ કે આ મોડેલ્સ માત્ર ભાષા (Language) સમજી શકે છે, પરંતુ ભૌતિક દુનિયાની ગતિશીલતાથી તદ્દન અજાણ છે. માત્ર એલએલએમ (LLM) નું કદ વધારવાથી કે તેને વધુ ડેટા આપવાથી ક્યારેય સુપરહ્યુમન ઇન્ટેલિજન્સ (Superhuman Intelligence) એટલે કે અતિ-માનવીય બુદ્ધિમત્તા પ્રાપ્ત કરી શકાશે નહીં. જો રોબોટ્સને આપણી વચ્ચે સુરક્ષિત અને સમજદારીપૂર્વક કામ કરતા કરવા હશે, તો તદ્દન નવી પ્રકારની AI ટેક્નોલોજી અનિવાર્ય બનશે.

વિશ્વની આ દિગ્ગજ કંપનીઓ પણ કરી રહી છે ‘વર્લ્ડ મોડેલ’ પર કામ

અહીં એ જાણવું રસપ્રદ છે કે માત્ર એએમઆઈ લેબ્સ (AMI Labs) જ આ ટેક્નોલોજી પર કામ નથી કરી રહી. ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી (Oxford University), ગુગલ ડીપમાઇન્ડ (Google DeepMind), વેવ (Wayve) અને વર્લ્ડ લેબ્સ (World Labs) જેવી વિશ્વ વિખ્યાત સંસ્થાઓ પણ ‘વર્લ્ડ મોડેલ’ વિકસાવવાની રેસમાં ખૂબ આગળ છે. ઓક્સફર્ડના પ્રોફેસર ઇંગમાર પોઝનર (Ingmar Posner) ના જણાવ્યા અનુસાર, ભવિષ્યના એઆઈ સિસ્ટમ્સ માટે એ સમજવું ખૂબ જ જરૂરી છે કે કોઈપણ ઘટના પાછળનું મુખ્ય કારણ (Cause) શું છે અને જો કોઈ અલગ નિર્ણય લેવામાં આવે તો તેનું શું પરિણામ (Effect) આવશે. ગુગલના ‘ડ્રીમર મોડેલ’ (Dreamer Model) એ ગત વર્ષોમાં પ્રખ્યાત ‘માઇનક્રાફ્ટ’ (Minecraft) ગેમમાં ભવિષ્યની સંભાવનાઓની કલ્પના કરીને હીરા (Diamonds) એકઠા કરવાની રીત જાતે જ શીખી લીધી હતી, જે આ દિશામાં એક મોટી સફળતા દર્શાવે છે.

શું ભવિષ્યમાં AI માનવીની જગ્યા લઈ લેશે?

આ સવાલ દરેક સામાન્ય માણસના મનમાં મૂંઝવણ પેદા કરે છે, પરંતુ યાન લેકુન આ બાબતે ખૂબ જ સકારાત્મક અભિગમ ધરાવે છે. તેમનું માનવું છે કે ભવિષ્યમાં એઆઈ ટેક્નોલોજી સૌથી પહેલા ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રે (Industrial Sector) મોટા પાયે કાર્યરત થશે અને ત્યારબાદ ધીમે-ધીમે સામાન્ય લોકોના રોજિંદા વપરાશ માટે ઉપલબ્ધ બનશે. જોકે, આનાથી માણસોની ભૂમિકા ક્યારેય ખતમ નહીં થાય. ભવિષ્યની AI સિસ્ટમ્સ ભલે ગમે તેટલી શક્તિશાળી અને માનવી કરતાં વધુ સક્ષમ કેમ ના બની જાય, છતાં પણ આખરે શું બનાવવું છે, કયો પ્રશ્ન પૂછવો જોઈએ અને કઈ દિશામાં આગળ વધવું, આ તમામ નિર્ણયો તો માત્ર મનુષ્ય (Humans) જ લેશે.

તેમણે ભવિષ્યના AIની સરખામણી એક એવા પર્સનલ આસિસ્ટન્ટ (Personal Assistant) સાથે કરી છે, જે કદાચ પોતાના માલિક કરતાં પણ વધુ હોશિયાર હોઈ શકે છે, પરંતુ તે હંમેશાં તેના માલિકના આદેશો અને નિર્દેશો (Instructions) મુજબ જ કામ કરશે. નિષ્કર્ષમાં કહીએ તો, ચેટજીપીટી અને જેમિની જેવા વર્તમાન મોડેલ્સ એઆઈ ક્રાંતિની માત્ર શરૂઆત છે, ‘વર્લ્ડ મોડેલ’ અને ‘જેપા’ જેવી ટેક્નોલોજી જ આગામી સમયમાં ડિજિટલ દુનિયાનું ભવિષ્ય નક્કી કરશે.

આ પણ વાંચો : Instagram Users સાવધાન! તમારી પબ્લિક ફોટોઝનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે Meta AI, જાણો કેવી રીતે બચાવશો તમારી પ્રાઇવસી