Chhota Udepur : બૈડિયા ગામમાં 90 વર્ષ બાદ ઇન્દ ઉત્સવ, આદિવાસી પરંપરાનું ભવ્ય સંરક્ષણ, આયખાની બદલાઇ પેઢી

• Chhota Udepur :  જિલ્લામાં આદિવાસીઓની સદીઓ જૂની ઇન્દ પરંપરા : પ્રકૃતિ સાથે જોડાયેલો ઉત્સાહમય મહોત્સવ
• ગામ સાઈ ઇન્દની ઉજવણીમાં મહિલાઓની વિશેષ ભૂમિકા : બૈડિયા ગામમાં એકતા અને સંસ્કૃતિનું પ્રતીક
• આદિવાસી સમુદાયના દેવોના આયખા નવીનીકરણ : છોટાઉદેપુરમાં પેઢી બદલીનો ઐતિહાસિક ઉત્સવ
• ઇન્દ અને પાંનગા ઉત્સવ : ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારોમાં પરંપરાગત નાચગાન-સહભાગીદારીનું આયોજન

Chhota Udepur :  ગુજરાતના છોટાઉદેપુર જિલ્લામાં આદિવાસી સમુદાયની સદીઓ જૂની પરંપરાઓ આજે પણ જીવંત છે, જેમાં પ્રકૃતિ સાથેનું અનોખું જોડાણ અને સમુદાયની એકતા પ્રતિબિંબિત થાય છે. આદિવાસીઓના દેવી-દેવતાઓ પ્રાકૃતિક તત્વોને પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, તેથી તેમના આયખા (લાકડાના ખુટડા અને માટીના ઘોડા) પર કોઈ છત આપવામાં આવતી નથી. આ આયખા ગામની સીમમાં ખુલ્લા આકાશ હેઠળ અને પ્રાકૃતિક વાતાવરણમાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે, જે સદીઓથી ચાલી આવતી પરંપરા છે. જ્યારે આ આયખા જીર્ણ અવસ્થામાં આવે છે, ત્યારે ગામના બળવા (પૂજારી) પુડી જોવડાવીને વિધિવત રીતે તેમનું નવીનીકરણ કરે છે. આ પ્રક્રિયાને 'દેવોની પેઢી બદલી' કહેવામાં આવે છે, જે આદિવાસી સમાજમાં નવી ઊર્જા અને આશીર્વાદનું પ્રતીક છે.

'ગામ સાઈ ઇન્દ' કાર્યક્રમ

છોટાઉદેપુર જિલ્લાની આ પરંપરા પ્રમાણે, ઇન્દ અને પાંનગા ઉત્સવો નવેમ્બરથી ફેબ્રુઆરી મહિના વચ્ચે ગુજરી (બુધવાર) અને થાવોર (શનિવાર)ના દિવસે જ ઉજવવામાં આવે છે. આ પરંપરા આજે પણ ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં સચવાયેલી છે, જેમાં ગામના લોકો ભેગા મળીને ઇન્દની ઉજવણી કરે તેને 'ગામ સાઈ ઇન્દ' કહેવામાં આવે છે, જ્યારે વ્યક્તિગત રીતે ઉજવાય તેને 'પાંનગા' કહે છે.

Chhota Udepur  : 90 વર્ષે બદલાઈ પેઢી

કવાંટ તાલુકાના બૈડિયા ગામમાં 90 વર્ષ બાદ આવા દેવોના આયખાઓનું નવીનીકરણ કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. ગામના પ્રત્યેક પરિવારે નાત-જાત અને પક્ષભેદથી ઉપર ઊઠીને રૂપિયા 3,500નો ફાળો આપ્યો, જેથી કુલ રૂપિયા 15 લાખના ખર્ચે 10 દિવસનો ભવ્ય ગામ ગોંદરિયો ઇન્દ ઉત્સવ ઉજવાયો. આ ઉત્સવમાં ગામમાં સુખ-શાંતિ જળવાઈ રહે, ખેતી-ખલિહાણ સારું રહે, પશુ-પંખી અને બાળકો સ્વસ્થ રહે, લોકોનું આરોગ્ય સારું રહે અને એકતા-સહભાગીદારી જળવાય તેવી કામના કરવામાં આવી હતી.

કલા અને પરંપરાને જાળવી રાખતું મહોત્સવ

આ મહોત્સવમાં આદિવાસીઓની કલા, સંસ્કૃતિ, રીત-રિવાજ અને પરંપરાનું સંરક્ષણ અને સંવર્ધન કરવામાં આવ્યું, સાથે જ આજની પેઢીને આ પરંપરા નિભાવવાની શીખ પણ આપવામાં આવી હતી. છોટાઉદેપુર જિલ્લાના 100 ગામો અને મધ્યપ્રદેશના 50 ગામોમાંથી લોકો આવ્યા હતા, જેઓ ઢોલ, માંદલ, વાંસળી જેવા વાદ્ય સંગીતના સૂર સાથે પરંપરાગત નાચગાન કરીને આસ્થા, ઉમંગ અને ઉલ્લાસ સાથે દેવોની પેઢી બદલીની ઉજવણી કરી. આ ઉત્સવ દ્વારા ગામમાં એકતા અને સહભાગીદારી થકી મોટા ઉત્સવ કેવી રીતે ઉજવી શકાય તેની શીખ પણ મળી.

ગીતો ગાઈને દેવોને રીઝવ્યા

ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ઉજવાતા ઇન્દ ઉત્સવોમાં મહિલાઓની સવિશેષ ભાગીદારી હોય છે. 10 દિવસના આ ઉત્સવમાં મહિલાઓ દેવી-દેવતાઓના ગીતો ગાઈને દેવોને રીઝવે છે, પરંપરાગત વસ્ત્રો અને ઘરેણાં ધારણ કરીને નાચગાન કરે છે. તેઓ અડદના ઢેબરા જેવા વિશેષ વ્યંજનો બનાવીને આમંત્રિત મહેમાનોનું સ્વાગત કરે છે અને પુરુષોની જેમ જ સહભાગી બને છે. આમ, મહિલાઓ આ ઉત્સવને વધુ જીવંત અને સાંસ્કૃતિક રીતે સમૃદ્ધ બનાવે છે.

Chhota Udepur : એકતા અને વારસાનું હસ્તાંતરણ

આ પરંપરા આદિવાસી સમાજની પ્રકૃતિ સાથેની ગાઢ જોડાણને દર્શાવે છે, જ્યાં દેવોને પ્રાકૃતિક તત્વો તરીકે પૂજવામાં આવે છે. ઉત્સવમાં વાદ્ય સંગીત, નાચ અને ગીતો દ્વારા સમુદાયની એકતા અને વારસાનું હસ્તાંતરણ થાય છે. બૈડિયા ગામના આ ઉત્સવે નવી પેઢીને પરંપરા નિભાવવાની પ્રેરણા આપી અને સમગ્ર વિસ્તારમાં સાંસ્કૃતિક જાગૃતિ વધારવામાં આવી હતી. આવા ઉત્સવો ગુજરાતના આદિવાસી વારસાને જીવંત રાખીને આધુનિકતા વચ્ચે પણ પરંપરાનું મહત્વ સમજાવે છે.

આ પણ વાંચો-Vav-tharad : ભગવાન વિશ્વકર્માની જયંતી પર ઢીમા મંદિરમાં પંચકુંડી યજ્ઞ-મહાપૂજા : સમાજની એકતાનું પ્રતિક

અહેવાલ- સલમાન મેમણ, છોટા ઉદેપુર