અલ નીનો શું છે અને તે ગરમી કેમ વધારે છે?

અલ નીનો એ પ્રશાંત મહાસાગરના મધ્ય અને પૂર્વીય ભાગમાં સમુદ્રના પાણીનું તાપમાન અસામાન્ય રીતે વધવાની એક કુદરતી હવામાન પ્રક્રિયા છે. જ્યારે સમુદ્રનું પાણી ગરમ થાય છે ત્યારે વિશ્વભરના હવામાન પેટર્નમાં મોટા ફેરફારો જોવા મળે છે. અલ નીનોની અસર હેઠળ કેટલાક વિસ્તારોમાં ભારે વરસાદ પડે છે, જ્યારે કેટલાક વિસ્તારોમાં દુષ્કાળ અને ગરમી વધી જાય છે. યુરોપ અને ઉત્તર અમેરિકાના કેટલાક ભાગોમાં અલ નીનો ગરમીના મોજાને વધુ તીવ્ર બનાવી શકે છે. આ વર્ષે પણ હવામાન વૈજ્ઞાનિકો માની રહ્યા છે કે અલ નીનો વૈશ્વિક ગરમી સાથે મળીને અત્યંત ઊંચા તાપમાન માટે જવાબદાર બની રહ્યો છે.

યુરોપમાં રેકોર્ડબ્રેક ગરમી

યુરોપ હાલમાં ગરમીના ગંભીર મોજાનો સામનો કરી રહ્યો છે. ફ્રાન્સે 23 જૂને વર્ષનો સૌથી ગરમ દિવસ નોંધાવ્યો હતો, જ્યાં દેશનું સરેરાશ તાપમાન 29.3 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી પહોંચી ગયું હતું. આ માત્ર એક દિવસની ઘટના નથી, પરંતુ સમગ્ર ખંડમાં ગરમીનો વ્યાપક પ્રભાવ જોવા મળી રહ્યો છે. સ્પેનના કેટલાક વિસ્તારોમાં તાપમાન 44 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી પહોંચવાની આગાહી કરવામાં આવી છે. સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ, જર્મની, બ્રિટન, ઇટાલી અને અન્ય અનેક દેશોમાં રેડ એલર્ટ જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. હવામાન નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર પશ્ચિમ, મધ્ય અને દક્ષિણ યુરોપમાં આગામી 2 અઠવાડિયા સુધી ગરમીનું મોજું ચાલુ રહી શકે છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં તાપમાન સામાન્ય કરતાં 3 થી 10 ડિગ્રી સેલ્સિયસ વધુ રહેવાની શક્યતા છે. આ પ્રકારનું તાપમાન માત્ર અસ્વસ્થતા જ નહીં, પરંતુ જીવલેણ પરિસ્થિતિ પણ ઊભી કરી શકે છે.

ગરમ રાતો કેમ બની રહી છે સૌથી મોટો ખતરો?

સામાન્ય રીતે દિવસ દરમિયાન શરીર ગરમ થાય છે અને રાત્રિના ઠંડા વાતાવરણમાં તેને આરામ મળે છે. પરંતુ જ્યારે રાત્રે પણ તાપમાન 20 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી નીચે નથી આવતું ત્યારે તેને "ઉષ્ણકટિબંધીય રાત" (Tropical Night) કહેવાય છે. આવી રાતોમાં શરીરને સ્વાભાવિક રીતે ઠંડુ થવાની તક મળતી નથી. પરિણામે હૃદય પર વધારાનો ભાર પડે છે, ઊંઘમાં વિક્ષેપ આવે છે અને શરીરની સામાન્ય થવાની પ્રક્રિયા ધીમી પડી જાય છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠન (WHO) અનુસાર વૃદ્ધો, નાના બાળકો, સગર્ભા મહિલાઓ અને બહાર કામ કરતા મજૂરો માટે આવી ગરમ રાતો ખાસ કરીને જોખમી બની શકે છે. લાંબા સમય સુધી ચાલતી ગરમ રાતો હીટ સ્ટ્રોક, હૃદયરોગ અને અન્ય ગંભીર આરોગ્ય સમસ્યાઓનું જોખમ વધારી શકે છે.

અમેરિકા પણ ગરમીના પ્રકોપથી બચી શક્યું નથી

યુરોપની સાથે અમેરિકાના અનેક વિસ્તારોમાં પણ ગરમીનું જોખમ વધી રહ્યું છે. ખાસ કરીને મિડવેસ્ટ, ડીપ સાઉથ અને દક્ષિણપશ્ચિમ રાજ્યોમાં હવામાન વિભાગે ચેતવણી જાહેર કરી છે. રાષ્ટ્રીય હવામાન સેવા (NWS) એ જણાવ્યું છે કે આગામી દિવસોમાં માત્ર દિવસનું તાપમાન જ નહીં, પરંતુ રાત્રિના તાપમાનમાં પણ નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળશે. આ કારણે લોકોના શરીરને ગરમીમાંથી બહાર આવવાની તક નહીં મળે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે સતત ઘણા દિવસો સુધી ચાલતી ગરમી અને ગરમ રાતોનો સંયુક્ત પ્રભાવ સામાન્ય ગરમી કરતાં વધુ ખતરનાક સાબિત થાય છે.

ગરમી શરીર પર કેવી અસર કરે છે?

માનવ શરીર પરસેવો અને રક્તપ્રવાહ દ્વારા પોતાને ઠંડુ રાખવાનો પ્રયાસ કરે છે. પરંતુ જ્યારે હવામાં ભેજ વધુ હોય અને સતત ઊંચું તાપમાન રહે ત્યારે આ પ્રક્રિયા અસરકારક રીતે કામ કરી શકતી નથી. તેના કારણે થાક, નબળાઈ, ચક્કર, માથાનો દુખાવો, ઉલટી અને ડિહાઇડ્રેશન જેવી સમસ્યાઓ સર્જાઈ શકે છે. ગંભીર કિસ્સાઓમાં હીટ સ્ટ્રોક થવાથી મૃત્યુ પણ થઈ શકે છે. દર વર્ષે વિશ્વભરમાં હજારો લોકો ગરમી સંબંધિત બીમારીઓના કારણે જીવ ગુમાવે છે. નિષ્ણાતો માને છે કે આ સંખ્યા આગામી વર્ષોમાં વધી શકે છે.

શહેરો ગામડાં કરતાં વધુ ગરમ કેમ બને છે?

ગરમીના મોજા દરમિયાન શહેરો પર સૌથી વધુ અસર પડે છે. તેને "અર્બન હીટ આઇલેન્ડ ઇફેક્ટ" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. શહેરોમાં કોંક્રિટના રસ્તા, ઊંચી ઇમારતો અને ઓછી હરિયાળી હોવાથી દિવસ દરમિયાન ગરમી વધુ શોષાય છે અને રાત્રે ધીમે ધીમે બહાર નીકળે છે. પરિણામે શહેરોમાં રાત્રિના સમયે પણ તાપમાન ઊંચું રહે છે. WMOના જણાવ્યા અનુસાર જૂની ઇમારતો, ઓછી હરિયાળી અને વધતું શહેરીકરણ ગરમીના પ્રભાવને વધુ ગંભીર બનાવે છે.

આબોહવા પરિવર્તન અને વધતી ગરમી વચ્ચેનો સંબંધ

સંયુક્ત રાષ્ટ્રના મહાસચિવ એન્ટોનિયો ગુટેરેસે તાજેતરમાં જણાવ્યું હતું કે અમે સૌથી ગરમ 11 વર્ષોનો અનુભવ કર્યો છે. વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે ગરમીના મોજા હવે વધુ વારંવાર, લાંબા સમય સુધી અને વધુ તીવ્ર બની રહ્યા છે. અલ નીનો જેવી કુદરતી પ્રક્રિયાઓ આ ગરમીને વધુ વેગ આપે છે, પરંતુ મૂળ સમસ્યા ગ્રીનહાઉસ ગેસના વધતા ઉત્સર્જન અને વૈશ્વિક તાપમાનમાં સતત વધારાની છે.

ભવિષ્ય માટે શું કરવું જરૂરી છે?

નિષ્ણાતો માને છે કે માત્ર ચેતવણી પૂરતી નથી. સરકારો અને સ્થાનિક તંત્રોએ લાંબા ગાળાના ઉકેલો પર કામ કરવું પડશે. શહેરોમાં વધુ વૃક્ષો વાવવા, લીલા વિસ્તારો વધારવા, હીટ એક્શન પ્લાન તૈયાર કરવા અને આરોગ્ય સેવાઓને મજબૂત બનાવવાની જરૂર છે. સાથે જ લોકોને ગરમીથી બચવા માટે સમયસર માહિતી અને માર્ગદર્શન આપવું પણ એટલું જ મહત્વનું છે. WMO અને WHO દ્વારા "Early Warnings for All" પહેલ અંતર્ગત વિશ્વભરમાં ગરમી સંબંધિત પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલીઓ વિકસાવવામાં આવી રહી છે જેથી લોકો સમયસર સાવચેત થઈ શકે.

આ પણ વાંચો : Godzilla El Nino ની ચેતવણી! ગુજરાત સહિત દેશના અનેક રાજ્યોમાં ઓછા વરસાદની આશંકા, ખેડૂતો માટે વધી ચિંતા