Karsanbhai Patel: "The Unchallenged Legend", નિરમા સામ્રાજ્યના સ્થાપક ડૉ. કરસનભાઈ પટેલની પ્રેરણાદાયી જીવનયાત્રા

Karsanbhai Patel : જન્મ અને પરિવાર

ડૉ. કરસનભાઈ પટેલનો જન્મ 7 જાન્યુઆરી, 1945 ના રોજ ગુજરાતના મહેસાણા (Mehasana) જિલ્લાના રૂપપુર ગામમાં થયો હતો. તેઓ એક સામાન્ય ખેડૂત પરિવારમાં જન્મ્યા હતા. તેમના પિતાનું નામ શ્રી ખોડીદાસ વંદાસ પટેલ અને માતાનું નામ શ્રીમતી જેઠીબેન હતું. ખેતીકામ સાથે જોડાયેલા હોવા છતાં તેમના માતા-પિતાએ તેમને હંમેશા સખત મહેનત અને સારા સંસ્કારોનું સિંચન કર્યું હતું.

બાળપણ અને પ્રાથમિક શિક્ષણ

તેમનું બાળપણ ખૂબ જ સાદગીમાં વીત્યું હતું. કરસનભાઈ નાનપણથી જ અભ્યાસમાં તેજસ્વી હતા પણ પુસ્તકિયા કીડા નહોતા. તેઓ વહેલી સવારે ઉઠીને ઘરકામમાં માતાને મદદ કરતા અને ત્યારબાદ શાળાએ જતા હતા. તેમણે તેમનું ધોરણ 10 સુધીનું શિક્ષણ ચાણસ્માની શાળામાં પૂર્ણ કર્યું હતું. તે સમયે મુસાફરીના સાધનોના અભાવે તેઓ ઘણીવાર સાયકલ પર અથવા ચાલીને શાળાએ જતા હતા. રજાના દિવસોમાં તેઓ ખેતર પર જઈને પિતાને ખેતીકામમાં પણ મદદ કરતા હતા.

ઉચ્ચ શિક્ષણ અને સ્વાવલંબન

વધુ અભ્યાસ માટે તેઓ અમદાવાદ (Ahmedabad) સ્થિત ન્યૂ ફેલોશિપ હાઈસ્કૂલમાં આવ્યા. અહીં હોસ્ટેલમાં રહેતા હોવાથી તેમણે જીવનના કઠિન પાઠ શીખ્યા. પોતાનો રૂમ સાફ કરવો, કપડાં ધોવા અને વાસણ માંજવા જેવા ઘરગથ્થુ કામો તેમણે જાતે જ કર્યા, જેનાથી તેમનામાં સ્વાવલંબન અને શિસ્તના ગુણો વિકસ્યા. ત્યારબાદ તેમણે કેમિસ્ટ્રી વિષય સાથે તેમનું બી.એસસી. (B.Sc.) પૂર્ણ કર્યું.

વ્યાવસાયિક શરૂઆત

અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા પછી વર્ષ 1966માં તેમણે ન્યૂ કોટન મિલ્સમાં લેબ ટેકનિશિયન તરીકે નોકરીની શરૂઆત કરી. અહીં તેમણે કેમિકલ્સ અને તેના મિશ્રણ વિશે પાયાનું જ્ઞાન મેળવ્યું. ત્યારબાદ તેમણે ગુજરાત સરકારના જીઓલોજી અને માઇનિંગ વિભાગમાં પણ નોકરી કરી હતી. આ સરકારી નોકરી દરમિયાન જ તેમના મનમાં કંઈક નવું અને સર્જનાત્મક કરવાનો વિચાર આવ્યો, જેણે આગળ જઈને 'નિરમા' જેવું મોટું સામ્રાજ્ય ઊભું કર્યું.

એક બેકયાર્ડ બિઝનેસ જે બન્યો વૈશ્વિક બ્રાન્ડ

વર્ષ 1969 માં, કરસનભાઈએ તેમના ઘરના પાછળના ભાગમાં માત્ર સોડા એશ અને કેટલાક રસાયણોના મિશ્રણથી ફોસ્ફેટ-મુક્ત ડિટર્જન્ટ પાવડર બનાવવાનો પ્રયોગ શરૂ કર્યો. તે સમયે બજારમાં મળતા મોંઘા ડિટર્જન્ટની સામે તેમણે માત્ર 3 રૂપિયે કિલોના ભાવે આ પાવડર વેચવાનું શરૂ કર્યું. તેઓ ઓફિસે જતા પહેલા અને આવ્યા બાદ પોતાની સાયકલ પર ઘરે-ઘરે જઈને આ પાવડરનું વેચાણ કરતા હતા. તેમની આ મહેનતે ટૂંક સમયમાં જ 'નિરમા' ને (Nirma) ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્રના ઘરે-ઘરે જાણીતું નામ બનાવી દીધું.

આ પણ વાંચો - Kalpesh Prajapati: ઈંટોના ભઠ્ઠાથી 'ક્લબ O7' સુધી: કલ્પેશ પ્રજાપતિની સંઘર્ષ, ધીરજ અને અસાધારણ સફળતાની પ્રેરણાદાયી દાસ્તાન

પુત્રીની યાદમાં અમર બનેલું નામ 'નિરમા'

નિરમા બ્રાન્ડનું નામ કરસનભાઈની વહાલી પુત્રી નિરુપમાના (Nirupama) નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. એક કરુણ અકસ્માતમાં તેમણે પોતાની દીકરી ગુમાવી દીધી હતી, પરંતુ આજે નિરમાના લોગોમાં દેખાતી પેલી નાની બાળકીને કરોડો લોકોના હૃદયમાં જીવંત રાખી છે. આ બ્રાન્ડ પાછળ એક પિતાનો અતૂટ પ્રેમ અને લાગણી જોડાયેલી છે.

વ્યાપારિક વિસ્તરણ અને સામાજિક ઉત્તરદાયિત્વ

ડિટર્જન્ટમાં મળેલી સફળતા બાદ કરસનભાઈએ સાબુ, શેમ્પૂ, ટૂથપેસ્ટ અને મીઠું જેવા ક્ષેત્રોમાં પણ ઝંપલાવ્યું. એટલું જ નહીં, તેમણે સિમેન્ટ અને હેલ્થકેર જેવા મોટા ઉદ્યોગોમાં પણ પગપેસારો કર્યો. વ્યવસાયની સાથે તેમણે શિક્ષણ અને સમાજ સેવાને પણ પ્રાથમિકતા આપી. તેમણે અમદાવાદમાં વિશ્વસ્તરીય 'નિરમા યુનિવર્સિટી' (Nirma University) ની સ્થાપના કરી, જે આજે હજારો વિદ્યાર્થીઓના ભવિષ્યને આકાર આપી રહી છે.

પારિવારિક જીવનદર્શન

કરસનભાઈ ભગવદ ગીતાના (Bhagavad Gita) સિદ્ધાંતોમાં અતૂટ શ્રદ્ધા ધરાવે છે. તેઓ માને છે કે મનુષ્યે માત્ર કર્મ કરવું જોઈએ, ફળની ઈચ્છા રાખવી જોઈએ નહીં. સફળતાના આ શિખરે પહોંચ્યા હોવા છતાં તેઓ અત્યંત વિનમ્ર અને શિસ્તબદ્ધ જીવન જીવે છે. તેમના આ વિશાળ વ્યવસાયને સંભાળવામાં તેમના પત્ની શાંતાબેન અને બંને પુત્રો રાકેશભાઈ અને હિરેનભાઈનો પણ મોટો ફાળો છે. તેમની શિસ્ત એવી છે કે તેઓ ટાઈમ-ટેબલ વગર પણ સ્વ-શિસ્ત દ્વારા પોતાનું તમામ કાર્ય પૂર્ણ કરે છે.

સન્માન અને પુરસ્કાર

તેમની અદભૂત વ્યાપારિક સૂઝબૂઝ અને સમાજ સેવા બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને વર્ષ 2010માં 'પદ્મશ્રી' (Padma Shri) એવોર્ડથી નવાજવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત તેમને 'ઉદ્યોગ રત્ન' અને 'લાઇફટાઇમ એચિવમેન્ટ એવોર્ડ' (Lifetime Achievement Award) જેવા અનેક પ્રતિષ્ઠિત સન્માનો મળ્યા છે.

આ પણ વાંચો- Kamalabai Kanasagra: શૂન્યમાંથી સર્જન કરનાર આફ્રિકાના 'સ્વીટ ક્વીન' કમલાબાઈ શશીકાંત કંસાગરાની પ્રેરણાદાયી જીવનસફર