પીએમ નરેન્દ્ર મોદીનો જોર્ડન પ્રવાસ કેમ મહત્વપૂર્ણ છે?
- પીએમ મોદી નો જોર્ડન પ્રવાસ: 75 વર્ષના કૂટનીતિક સંબંધોને નવી ઊંચાઈએ પહોંચાડવાનો પ્રયાસ
- જોર્ડનમાં મોદી: વેપાર, સંસ્કૃતિ અને શરણાર્થી સંકટ વચ્ચે મજબૂત થતા ભારતીય સંબંધો
- કેમ મહત્વપૂર્ણ છે મોદીની જોર્ડન મુલાકાત? ખાતર વેપારથી લઈને બોલિવૂડ સુધીની વાત
- ભારત-જોર્ડન મૈત્રીના 75 વર્ષ: પીએમ મોદીના પ્રવાસથી નવા અધ્યાયની શરૂઆત
- મધ્ય પૂર્વમાં ભારતની વધતી અસર: જોર્ડન પ્રવાસમાં વેપાર અને સુરક્ષાના મુદ્દા પર ફોકસ
પીએમ નરેન્દ્ર મોદી ત્રણ દેશોની સત્તાવાર મુલાકાતે સોમવાર સાંજે જોર્ડન પહોંચી ગયા. ચાર દિવસના આ પ્રવાસમાં જોર્ડનમાં બે દિવસ રહ્યા પછી પ્રધાનમંત્રી ઇથોપિયા અને ઓમાનની પણ મુલાકાત લેશે.
જોર્ડનના આ પ્રવાસનું વિશેષ મહત્વ એટલા માટે છે કારણ કે જોર્ડન સાથે ભારતના કૂટનીતિક સંબંધોને 75 વર્ષ પૂર્ણ થયા છે. અસલમાં જોર્ડન તે દેશોમાંનો એક છે, જેની સાથે સ્વતંત્ર દેશ તરીકે ભારતે શરૂઆતના સમયમાં કૂટનીતિક સંબંધો સ્થાપિત કર્યા હતા.
ભારત અને જોર્ડન વચ્ચે સહયોગ અને મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો માટે પ્રથમ દ્વિપક્ષીય કરાર 1947માં થયો હતો અને 1950માં બંને દેશો વચ્ચે પૂર્ણ કૂટનીતિક સંબંધો સ્થાપિત થયા હતા.
બંને દેશો વચ્ચે વેપારી સંબંધો પણ દાયકાઓથી મજબૂત રહ્યા છે. બંને દેશ ટોચના નેતૃત્વના સ્તરે દ્વિપક્ષીય સંબંધોની સ્થિતિની સમીક્ષા કરવા માટે નિયમિતપણે એકબીજાના સંપર્કમાં રહે છે.
એક તૃતીયાંશથી વધુ વસ્તી શરણાર્થીઓની
અરબના પાંચ દેશો વચ્ચે ઘેરાયેલું જોર્ડન ભૂ-રાજકીય રીતે એક મહત્વપૂર્ણ દેશ છે. તેની જમીની સીમા સાઉદી અરબ, સીરિયા, ઇરાક અને પેલેસ્ટાઇની વિસ્તાર સાથે જોડાયેલી છે, જ્યારે અકાબા ખાડીમાં મિસર સાથે તે સમુદ્રી સીમા સાથે જોડાયેલ છે.
હાશેમી સામ્રાજ્યના શાસન હેઠળનું જોર્ડન એક નાનો દેશ છે જેની પાસે કુદરતી સંસાધનો ઓછા છે, પરંતુ તેણે મધ્ય પૂર્વમાં સત્તા સંઘર્ષમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. આ સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાનો એક મુખ્ય સહયોગી છે.
During his visit to Jordan, PM @narendramodi had extensive interactions with His Royal Highness Crown Prince Al-Hussein bin Abdullah II. pic.twitter.com/UiOQjzck5o
— PMO India (@PMOIndia) December 16, 2025
પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન 1916માં ઓટોમન સામ્રાજ્ય વિરુદ્ધ અરબ વિદ્રોહ પછી આ વિસ્તારને બ્રિટન અને ફ્રાન્સે વિભાજિત કર્યો હતો. તેના પરિણામે 1921માં ટ્રાન્સજોર્ડન અમીરાતની સ્થાપના થઈ અને તે બ્રિટિશ સંરક્ષણ હેઠળનો દેશ બન્યો. જોર્ડન 1946માં સ્વતંત્ર થયું.
જોર્ડને 1948ના અરબ-ઇઝરાયલ યુદ્ધમાં વેસ્ટ બેંક પર કબજો કરી લીધો અને તેને પોતાના કબજામાં રાખ્યો. 1967માં છ દિવસીય યુદ્ધ દરમિયાન ઇઝરાયલી સેનાએ તેને ફરી પોતાના કબજામાં લઈ લીધો. જોર્ડને 1988માં આ વિસ્તાર પરનો પોતાનો દાવો છોડી દીધો અને 1994માં ઇઝરાયલ સાથે શાંતિ કરાર પર હસ્તાક્ષર કરનારો બીજો અરબ દેશ બન્યો.
જોર્ડનમાં આશરે વીસ લાખ પેલેસ્ટાઇની શરણાર્થીઓ રહે છે. સીરિયામાં ગૃહયુદ્ધ શરૂ થયા પછી ત્યાંથી પણ જોર્ડનમાં આશરે 14 લાખ સીરિયન શરણાર્થીઓ આવી પહોંચ્યા હતા. આ બધાને કારણે તેના સંસાધનો અને મૂળભૂત સુવિધાઓ પર ઘણું દબાણ પડ્યું છે.
જોર્ડનના શાસક, કિંગ અબ્દુલ્લા બીજા 1999થી આ પદ પર છે. તેમની પાસે વ્યાપક સત્તાઓ છે. તેઓ સરકારોની નિમણૂક કરે છે, કાયદાઓને મંજૂરી આપે છે અને સંસદને વિસર્જિત કરી શકે છે.
2011માં અરબ વિશ્વમાં થયેલા જન વિદ્રોહોને ધ્યાનમાં રાખીને રાજકીય સુધારાઓની માંગણીઓ પર રાજાએ તત્કાલીન સરકારને બરખાસ્ત કરી દીધી હતી. રાજકીય ફેરફારોને અમલમાં મૂકવા માટે એક પ્રધાનમંત્રીની નિમણૂક કરી, જે શ્રેણીની પ્રથમ કડી સાબિત થઈ. જોકે જીવનનિર્વાહની કિંમત અને નાણાકીય મુદ્દાઓને લઈને નિયમિતપણે વિરોધ પ્રદર્શનો થતા રહ્યા છે.
જોર્ડન સરકારની વેબસાઇટ અનુસાર "જોર્ડનનો વિસ્તાર 89,213 ચોરસ કિલોમીટર છે અને 2015ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર, જોર્ડનની વસ્તી 95 લાખ 31 હજાર 712 છે. જોર્ડનની જમીન શુષ્ક અને અર્ધ-શુષ્ક છે, જેમાં લાંબી ઉનાળાની ઋતુ, ટૂંકી શિયાળાની ઋતુ અને ઓછી વરસાદ હોય છે. અકાબા બંદર જોર્ડનનો એકમાત્ર સમુદ્રી માર્ગ છે."
PM @narendramodi and His Royal Highness Crown Prince Al-Hussein bin Abdullah II visited The Jordan Museum in Amman. pic.twitter.com/HxPbZgVkF9
— PMO India (@PMOIndia) December 16, 2025
આ પણ વાંચો- વિજય દિવસ પર શેખ હસીનાની ચેતવણી: 1971માં હારનારી શક્તિઓ થઈ છે ફરીથી સક્રિય
પીએમ મોદી ની યાત્રા - ભારત સાથે વેપારી સંબંધો
જોર્ડનની રાજધાની અમ્માનમાં ભારતીય દૂતાવાસ અનુસાર છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વૈશ્વિક આર્થિક મંદી છતાં બંને દેશો વચ્ચે વેપાર વધ્યો છે અને ભારત જોર્ડનનો ચોથો સૌથી મોટો વેપારી ભાગીદાર બનીને ઉભર્યું છે.
પરંતુ વિશ્લેષકો અનુસાર ભારત અને જોર્ડનના આર્થિક સંબંધો વેપારી આંકડાઓ કરતાં વધુ લોકો અને જરૂરી સંસાધનો પર આધારિત છે.
અજય શ્રીવાસ્તવ દિલ્હી સ્થિત થિંક ટેન્ક ગ્લોબલ ટ્રેડ રિસર્ચ ઇનિશિયેટિવ (જીટીઆરઆઈ)ના વડા છે. તેઓ ભારત સરકારના વિદેશ વેપાર મહાનિર્દેશાલયમાં એડિશનલ ડિરેક્ટર જનરલ ફોરેન ટ્રેડ (એડીજીએફટી)ના પદ પર રહી ચૂક્યા છે.
તેઓ કહે છે કે ભારત-જોર્ડન સંબંધોની રીઢ આશરે 25થી 30 હજાર ભારતીય કામદારો છે જેઓ મુખ્યત્વે બાંધકામ, ઉત્પાદન અને સેવા ક્ષેત્રમાં કાર્યરત છે. આ દર વર્ષે અંદાજે 25થી 35 કરોડ ડોલરની રકમ ઘરે મોકલે છે.
શ્રીવાસ્તવ કહે છે કે જોર્ડન જેવી નાની, વેપાર-નિર્ભર અર્થવ્યવસ્થા (જેનો જીડીપી 50 અબજ ડોલરથી થોડો વધુ છે) સાથેના આ સંબંધો દર્શાવે છે કે કામદારોની અવરજવર અને સપ્લાય ચેઇન પરની નિર્ભરતા હવે ભારતના જોડાણને માત્ર પડોશી દેશો સુધી મર્યાદિત નથી રાખતી, પરંતુ તેને વધુ દૂર સુધી ફેલાવી રહી છે.
અજય શ્રીવાસ્તવ જણાવે છે, "ભારતથી જોર્ડન નિકાસ થતા માલમાં ચોખા, માંસ, ચા અને કોફી જેવા ખાદ્ય પદાર્થો મુખ્ય છે. જ્યારે ભારત મુખ્યત્વે ફોસ્ફોરિક એસિડ અને કેલ્શિયમ ફોસ્ફેટની આયાત કરે છે. આ ભારતના ખાતર અને રસાયણ ઉદ્યોગ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે."
આ ઉપરાંત વિત્ત વર્ષ 2023-24માં ભારત-જોર્ડન દ્વિપક્ષીય વેપાર 2.875 અબજ અમેરિકી ડોલરનો હતો, જેમાં ભારતનું જોર્ડનને નિકાસ 1.465 અબજ અમેરિકી ડોલર હતું અને આયાત 1.411 અબજ અમેરિકી ડોલર હતી.
તેના પહેલાંના વર્ષ 2022-23માં આ આંકડો વધુ મોટો 4.434 અબજ અમેરિકી ડોલરનો હતો. જેમાં ભારતનું નિકાસ 2.144 અબજ અમેરિકી ડોલર અને આયાત 2.290 અબજ અમેરિકી ડોલર હતું.
ભારત અને જોર્ડન વચ્ચે ખાતર ક્ષેત્રમાં વિશેષ સહયોગ છે. જોર્ડન ફોસ્ફેટ માઇનિંગ કંપની (જેપીએમસી) અને ભારતીય કંપનીઓ જેમ કે ઇફ્કો વચ્ચે મોટા પાયે સંયુક્ત પ્રોજેક્ટ્સ ચાલી રહ્યા છે.
આ ઉપરાંત, બંને દેશો વચ્ચે વેપાર અને આર્થિક સંયુક્ત સમિતિની વ્યવસ્થા 1976થી ચાલી રહી છે, જે નિયમિતપણે વેપારી મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરે છે.
My remarks during the India-Jordan Business Meet. https://t.co/GFuG7MD98U
— Narendra Modi (@narendramodi) December 16, 2025
કૂટનીતિક સાંસ્કૃતિક સંબંધો
જોર્ડનમાં આશરે 17,500 ભારતીય નાગરિકો રહે છે, જેમાંથી મોટા ભાગના કપડા, બાંધકામ અને ઉત્પાદન ક્ષેત્રોમાં કામ કરે છે. કેટલાક લોકો આરોગ્ય, નર્સિંગ, યુનિવર્સિટીઓ, આઇટી અને નાણાકીય કંપનીઓ, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંગઠનો સાથે જોડાયેલા છે.
જોર્ડને નવેમ્બર 2009થી ભારતીય પર્યટકો માટે આગમન પર પર્યટક વીઝા (ટીવીઓએ) યોજનાનો વિસ્તાર કર્યો હતો. ભારત સરકારે નવેમ્બર 2014થી જોર્ડનના નાગરિકો માટે ઇ-ટીવી (ઇ-ટુરિસ્ટ વીઝા) યોજનાનો વિસ્તાર કર્યો. જોર્ડને પણ 2023થી ભારતીય પર્યટકોને ઇ-વીઝા આપવાનું શરૂ કર્યું.
જોર્ડનમાં ભારતીય કળા અને સંસ્કૃતિ પ્રત્યે પણ ઘણી રુચિ છે, ખાસ કરીને બોલિવૂડ ફિલ્મો અને ભારતીય અભિનેતાઓ જોર્ડનના ઘરોમાં ખૂબ લોકપ્રિય છે. કેટલીક બોલિવૂડ ફિલ્મોનું શૂટિંગ જોર્ડનમાં થયું છે, જેમાં 2024માં રિલીઝ થયેલી "બડે મિયાં છોટે મિયાં" સામેલ છે. આ ઉપરાંત, કોવિડ મહામારી વચ્ચે માર્ચ-એપ્રિલ 2020માં એક મલયાલમ ફિલ્મ "આદુજીવિતમ"નું શૂટિંગ પણ જોર્ડનમાં થયું હતું.
Prime Minister @narendramodi arrived in Amman, Jordan, a short while ago. He was warmly received by Mr. @JafarHassan, Prime Minister of the Hashemite Kingdom of Jordan. pic.twitter.com/MBgsVPvK3A
— PMO India (@PMOIndia) December 15, 2025
બંને દેશોમાં સાંસ્કૃતિક મંડળોની નિયમિત અવરજવર થતી રહી છે. જુલાઈ 2025૫માં યોજાયેલા જોર્ડનના મુખ્ય સાંસ્કૃતિક ઉત્સવ, 39મા જેરશ સંસ્કૃતિ અને કળા મહોત્સવમાં અમાઇઝા ડ્રાન્સ ટ્રૂપે ભાગ લીધો હતો.
વિકસિત ભારત પહેલ હેઠળ 'એક વૃક્ષ માતાના નામે' અભિયાન અંતર્ગત 27 સપ્ટેમ્બર 2025ના રોજ ઇર્બિદમાં અલ બલ્કા એપ્લાઇડ યુનિવર્સિટીના સહયોગથી મિશન દ્વારા વૃક્ષારોપણ અભિયાનનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. જોર્ડનમાં 'આઝાદી કા અમૃત મહોત્સવ'ના ઉપલક્ષ્યમાં, દૂતાવાસે અનેક પ્રવૃત્તિઓનું આયોજન કર્યું હતું.
મિશન સંસ્થા દર વર્ષે 21 જૂનને આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસ તરીકે ઉજવે છે. વર્ષ 2025નો આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસ શાહી વનસ્પતિ ઉદ્યાનમાં રાજકુમારી બસમા બિન્ત અલીના સંરક્ષણ અને સહભાગિતામાં યોજાયો હતો.
આ પણ વાંચો- PM Modi Jordan Visit: PM મોદીએ જોર્ડનના અમ્માનમાં ‘ભારત-જોર્ડન બિઝનેસ ફોરમ’ ને કર્યું સંબોધિત