NO UPI DAY: ગુજરાતમાં QR કોડ પર કાળું કપડું કેમ ઢંકાયું? રાજકોટ, અમદાવાદ, સુરતમાં વેપારીઓ લાલઘૂમ

No UPI Day: ભારતમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ (Digital Payment) ક્ષેત્રે ક્રાંતિ સર્જનાર યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) હાલ એક મોટા વિવાદના કેન્દ્રમાં આવ્યું છે. કેન્દ્ર સરકાર અને બેંકિંગ નિયમનકારો દ્વારા ₹2,000 થી વધુના વ્યવહારો પર 0.4 ટકા મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (Merchant Discount Rate - MDR) લાગુ કરવાની હિલચાલ સામે ગુજરાતના વેપારીઓએ મોરચો માંડ્યો છે. 2 ઓક્ટોબર એટલે કે ગાંધી જયંતી (Gandhi Jayanti) ના પવિત્ર દિવસે વેપારી સંગઠનો દ્વારા સમગ્ર રાજ્યમાં 'નો UPI ડે' (No UPI Day) પાળવામાં આવ્યો હતો.

નાના કરિયાણા સ્ટોરથી લઈને મોટા જથ્થાબંધ વેપારીઓએ ઓનલાઈન નાણાં સ્વીકારવાનું બંધ રાખીને સરકાર સામે સીધો વિરોધ નોંધાવ્યો હતો. વેપારીઓનું સ્પષ્ટ કહેવું છે કે જો સરકારે આ ચાર્જ નાબૂદ નહીં કર્યો તો ડિજિટલ ઇન્ડિયા (Digital India) અભિયાનને ગંભીર ફટકો પડશે અને બજારો ફરી એકવાર સંપૂર્ણપણે રોકડ અર્થતંત્ર (Cash Economy) તરફ વળી જશે.

ગુજરાતના આર્થિક પાટનગર ગણાતા અમદાવાદ (Ahmedabad) શહેરમાં આ દેશવ્યાપી આંદોલનની મિશ્ર અસર જોવા મળી હતી. ખાસ કરીને શહેરના ઐતિહાસિક અને અતિ વ્યસ્ત એવા રિલીફ રોડ (Relief Road), ગાંધી રોડ (Gandhi Road), માણેકચોક (Manek Chowk) અને નવરંગપુરા (Navrangpura) જેવા કોમર્શિયલ વિસ્તારોમાં વેપારીઓએ હાથ પર કાળી પટ્ટી બાંધીને ધંધો-રોજગાર કર્યો હતો.

રિલીફ રોડ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ એસોસિએશનના અગ્રણીઓએ ખુલ્લી ચીમકી આપી હતી કે વેપારીઓ પહેલેથી જ ઇન્કમટેક્સ (Income Tax), જીએસટી (Goods and Services Tax - GST) અને પ્રોફેશનલ ટેક્સ (Professional Tax) જેવા ભારણ હેઠળ દબાયેલા છે. આવા સમયે દરેક ડિજિટલ વ્યવહાર પર વધારાનો MDR થોપવો અન્યાયી છે. અમદાવાદના કેટલાક મોટા સુપરમાર્કેટ અને રિટેલ ચેઈન સ્ટોર્સમાં સાઉન્ડ બોક્સ (Soundbox) અને QR કોડ કાર્યરત રહ્યા હતા, જેના કારણે સામાન્ય ગ્રાહકોને આંશિક રાહત મળી હતી. જોકે, સ્થાનિક રિટેલર્સ એસોસિએશને સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યો છે કે જો માંગણી નહીં સંતોષાય તો આગામી દિવસોમાં સમગ્ર અમદાવાદ બંધ (Ahmedabad Strike) નું એલાન આપવામાં આવશે.

સંસ્કારી નગરી વડોદરા (Vadodara) માં વિરોધનું સ્વરૂપ અત્યંત આક્રમક રહ્યું હતું. શહેરના અંદાજે 72 થી વધુ વેપારી સંગઠનો (Trade Associations) અને ચેમ્બર ઓફ કોમર્સની સંલગ્ન સમિતિઓએ આ હડતાળને સક્રિય ટેકો જાહેર કર્યો હતો. એમ.જી. રોડ (M.G. Road), રાવપુરા (Raopura), માંડવી (Mandvi) અને અલકાપુરી (Alkapuri) ના બજારોમાં દુકાનો બહાર મૂકેલા તમામ પેમેન્ટ ક્યૂઆર કોડ (Payment QR Code) અને સાઉન્ડ બોક્સને કાળા કપડાથી ઢાંકી દેવામાં આવ્યા હતા.

વેપારીઓએ દુકાનો પર મોટા બેનરો લગાવ્યા હતા: "આજે માત્ર રોકડ સ્વીકારવામાં આવશે, સહકાર આપવા વિનંતી." વડોદરા વેપારી મહામંડળના પ્રતિનિધિઓએ જણાવ્યું હતું કે ગુજરાતના 600 થી વધુ ટ્રેડ યુનિયનો આ ચળવળમાં એકતા દર્શાવી રહ્યા છે. એક જ દિવસમાં વડોદરાના કરોડો રૂપિયાના ઓનલાઈન ટ્રાન્ઝેક્શન ઠપ થઈ ગયા હતા, જેનાથી બેંકિંગ સિસ્ટમમાં પણ ખળભળાટ મચી ગયો હતો.

સૌરાષ્ટ્રના વ્યાપારી કેન્દ્ર ગણાતા રાજકોટમાં વિરોધ પ્રદર્શન ચરમસીમાએ પહોંચ્યું હતું. રાજકોટ ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ (Rajkot Chamber of Commerce) અને રાજકોટ હોલસેલ ટેક્સટાઇલ મર્ચન્ટ એસોસિએશન (Rajkot Wholesale Textile Merchant Association) દ્વારા 'નો UPI ડે'ને સંપૂર્ણ ટેકો જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો. રાજકોટની દાણાપીઠ, સોની બજાર, ધર્મેન્દ્ર રોડ (Dharmendra Road) અને ગુંદાવાડી (Gundawadi) જેવા જથ્થાબંધ અને છૂટક વેપારના કેન્દ્રોમાં વેપારીઓએ ડિજિટલ વ્યવહારો સ્વીકારવાનો સંપૂર્ણ ઇનકાર કર્યો હતો.

રાજકોટના વેપારી પ્રતિનિધિઓના જણાવ્યા અનુસાર, બજારમાં રોજિંદા 60% થી 70% વેપાર માત્ર UPI દ્વારા થતો હતો. આ ચાર્જ લાગુ થવાથી હોલસેલ વેપારમાં નફાનો માર્જિન સાવ ઘટી જશે. ટેક્સટાઇલ અને ગારમેન્ટના વેપારીઓએ જણાવ્યું હતું કે કાપડ બજારમાં ખૂબ પાતળા માર્જિન પર વેપાર થતો હોય છે, જ્યાં 0.4 ટકાનો કમિશન કાપ વેપારીઓને નાદાર બનાવી શકે છે.

જામનગર (Jamnagar) શહેરમાં પણ આંદોલનની વ્યાપક અસર વર્તાઈ હતી. જામનગર ટી ટ્રેડર્સ એસોસિએશન (Jamnagar Tea Traders Association), ગ્રેઈન મર્ચન્ટ એસોસિએશન અને અન્ય સંસ્થાઓ સાથે મળીને 25,000 થી વધુ હોલસેલ વેપારીઓએ આ બહિષ્કારમાં ભાગ લીધો હતો.

વેપારીઓએ દલીલ કરી હતી કે 15 ઓક્ટોબરથી લાગુ થનારા આ 0.4 ટકા MDR થી માત્ર વેપારીઓ જ નહીં પરંતુ ખેડૂતો, મધ્યસ્થીઓ અને ગ્રાહકો એમ સમગ્ર સપ્લાય ચેઇન (Supply Chain) ને નુકસાન થશે. જામનગરના વેપારીઓએ તમામ ડિજિટલ પેમેન્ટ ડિવાઈસ બંધ રાખી માત્ર રોકડથી સોદા કર્યા હતા.

જૂનાગઢ (Junagadh) ના ઐતિહાસિક માંગનાથ રોડ (Mangnath Road) પર વેપારીઓએ અત્યંત ભાવુક અને આક્રોશપૂર્ણ રીતે વિરોધ પ્રગટ કર્યો હતો. જૂનાગઢના વેપારી આગેવાનોએ જણાવ્યું હતું કે છેલ્લા 32 વર્ષના ઇતિહાસમાં વેપારી આલમને ક્યારેય સરકાર સામે કાળો ઝંડો (Black Flag) બતાવવાની કે કાળું કપડું પહેરવાની ફરજ પડી નહોતી. પરંતુ આ અયોગ્ય ટેક્સના કારણે આજે એવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે.

જૂનાગઢના વેપારીઓએ વધુ એક સંવેદનશીલ મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. જો ₹2,000 થી વધુના પેમેન્ટ પર ચાર્જ કપાશે તો વેપારી ગ્રાહક પાસેથી તે રકમ વસૂલવાનો પ્રયત્ન કરશે, જેનાથી બજારમાં ગ્રાહકો સાથે દરરોજ વિવાદો અને ઝઘડા થશે. ધાર્મિક સંસ્થાઓ, અન્નક્ષેત્રો અને ગૌશાળાઓમાં જે ભક્તો ₹2,000 થી વધુનું દાન UPI થી આપે છે તેના પર પણ આ કમિશન કપાશે, જે ધાર્મિક ભાવનાની વિરુદ્ધ છે. સામાન્ય ગ્રાહકોએ પણ અચાનક રોકડ સાથે રાખવાની મજબૂરી સામે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. રોકડ સાથે રાખવાથી ચોરી કે લૂંટફાટનું જોખમ વધી જાય છે.

મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) એવો ચાર્જ છે જે કોઈ પણ વેપારી જ્યારે તેના ગ્રાહક પાસેથી ડેબિટ કાર્ડ (Debit Card), ક્રેડિટ કાર્ડ (Credit Card) કે અન્ય ડિજિટલ માધ્યમથી પેમેન્ટ સ્વીકારે ત્યારે તેણે બેંક અને પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર (Payment Service Provider - PSP) કંપનીઓને ચૂકવવો પડે છે. અગાઉ સરકારે ડિજિટલ વ્યવહારોને વેગ આપવા માટે UPI પર ઝીરો એમડીઆર (Zero MDR) નીતિ અપનાવી હતી.

નવા પ્રસ્તાવ મુજબ ₹2,000 થી વધુના UPI પેમેન્ટ પર 0.4% ચાર્જ લગાવવાની તૈયારી છે. એટલે કે જો કોઈ ગ્રાહક ₹10,000 નું પેમેન્ટ કરે તો વેપારીના ખાતામાંથી સીધા ₹40 કપાઈ જશે. મોટા જથ્થાબંધ વ્યવહારોમાં આ રકમ લાખો રૂપિયા સુધી પહોંચી જાય છે.

ગુજરાત ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી (GCCI) ના સૂત્રો મુજબ, જો કેન્દ્ર સરકાર અને નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (National Payments Corporation of India - NPCI) આ નિર્ણય પાછો નહીં ખેંચે તો આંદોલન રાષ્ટ્રવ્યાપી (Nationwide Agitation) બનશે.

UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પર સંપૂર્ણ ઝીરો એમડીઆર યથાવત રાખવામાં આવે.

નાના અને મધ્યમ કદના વેપારીઓ (MSMEs) પર વધારાનો કોઈ ટેક્સ બોજ ન લાદવામાં આવે.

ડિજિટલ પેમેન્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે જે પણ ખર્ચ થાય તે સરકાર પોતાના બજેટમાંથી અથવા બેંકોના પ્રોફિટમાંથી વહન કરે, વેપારી કે ગ્રાહક પાસેથી નહીં.

આ એક દિવસીય પ્રતીકાત્મક વિરોધથી સ્પષ્ટ સંદેશ ગયો છે કે વેપારી વર્ગ ડિજિટલાઇઝેશનના સમર્થનમાં છે, પરંતુ વધારાના ટેક્સ અને ચાર્જના બોજ હેઠળ દબાવા તૈયાર નથી. આગામી દિવસોમાં સરકાર દ્વારા આ મામલે શું સ્પષ્ટતા કરવામાં આવે છે તેના પર સમગ્ર દેશની નજર ટકેલી છે.