ઘણીવાર આપણી સાથે એવું બને છે કે આપણે કોઈ નવી જગ્યાએ જઈએ અથવા કોઈ નવી વ્યક્તિને મળીએ, ત્યારે અચાનક એવો અહેસાસ થાય છે કે: "આવું મારી સાથે પહેલા પણ થઈ ચૂક્યું છે!" આ રહસ્યમય અનુભવને વિજ્ઞાનની ભાષામાં 'ડેજા વુ' (Deja Vu) કહેવામાં આવે છે. વિશ્વની લગભગ 90 ટકા વસ્તીએ જીવનમાં ક્યારેક ને ક્યારેક આ અનુભવ કર્યો હોય છે.

Deja Vu :  શા માટે આનું સંશોધન મુશ્કેલ છે?

વૈજ્ઞાનિક સ્પિયર્સના જણાવ્યા અનુસાર, ડેજા વુનો અભ્યાસ કરવો ઘણો અઘરો છે કારણ કે તે અચાનક અને સ્વયંભૂ બને છે. પ્રયોગશાળામાં કૃત્રિમ રીતે આવો અનુભવ કરાવી શકાતો નથી. તેમ છતાં, દાયકાઓથી વૈજ્ઞાનિકો આ ઘટના પાછળના કારણો શોધવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.

Deja Vu : મગજની પ્રક્રિયા કે પેરેલલ યુનિવર્સ?

ડ્યુઅલ પ્રોસેસિંગ (Dual Processing): ન્યુરોલોજીકલ દ્રષ્ટિકોણથી આ એક લોકપ્રિય થિયરી છે. ધારો કે તમે રૂમમાં બેઠા છો, રસોઈની સુગંધ આવે છે, પાલતુ પ્રાણી પાસે છે અને મોબાઈલની નોટિફિકેશન સંભળાય છે. સામાન્ય રીતે મગજ આ બધી સંવેદનાઓને એકસાથે પ્રોસેસ કરે છે. પરંતુ, જો મગજ આમાંથી કોઈ એક માહિતીને પ્રોસેસ કરવામાં સહેજ પણ વિલંબ કરે, તો તે એક જ ઘટનાને બે અલગ-અલગ પ્રસંગો તરીકે અર્થઘટન કરે છે, જેનાથી આપણને 'પરિચિતતા'નો અનુભવ થાય છે.

પેરેલલ યુનિવર્સ (સમાંતર વિશ્વ): પ્રખ્યાત સૈદ્ધાંતિક ભૌતિકશાસ્ત્રી ડો. મિચિયો કાકુ-Dr. Michio Kaku માને છે કે ડેજા વુ એ મગજની યાદશક્તિમાં આવતી નાની ખામી (glitch) હોઈ શકે છે. જોકે, તેઓ એવી પણ થિયરી આપે છે કે શું આપણે અલગ-અલગ બ્રહ્માંડો વચ્ચે 'ફ્લિપ' (અદલાબદલી) કરી રહ્યા છીએ? શું ડેજા વુ આપણને તે બ્રહ્માંડોમાં આપણી સ્થિતિ વિશે કંઈક કહી રહ્યું છે?

તણાવ અને ડેજા વુ

અભ્યાસો સૂચવે છે કે માનસિક તણાવ પણ આનું કારણ બની શકે છે. વૈજ્ઞાનિક જ્યોર્ડનો સમજાવે છે કે જ્યારે મગજ થાકેલું હોય અથવા અતિશય ચિંતામાં હોય, ત્યારે તેની કામ કરવાની પદ્ધતિ થોડી બદલાઈ જાય છે, જેને કારણે ડેજા વુના કિસ્સાઓ વધી શકે છે.

રસપ્રદ તથ્ય: ઉચ્ચ શિક્ષિત લોકો, વધુ મુસાફરી કરનારા, સપના યાદ રાખનારા અને ઉદારવાદી માન્યતાઓ ધરાવતા લોકોમાં ડેજા વુનો અનુભવ વધુ જોવા મળે છે.

શું આ અસ્વસ્થ મગજની નિશાની છે?

જ્યોર્ડનો કહે છે, "બિલકુલ નહીં." તંદુરસ્ત લોકોમાં ડેજા વુ સામાન્ય છે, ખાસ કરીને 15 થી 25 વર્ષની વય વચ્ચે તે વધુ જોવા મળે છે.

ક્યારે સાવચેત રહેવું? નિષ્ણાતો સલાહ આપે છે કે જો ડેજા વુ નીચે મુજબની સ્થિતિમાં અનુભવાય તો ડોક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ:

• મહિનામાં અનેકવાર ડેજા વુ થવું.

• ભાન ગુમાવવું કે સ્વપ્ન જેવી અવસ્થામાં રહેવું.

• વાસ્તવિકતા અને ભ્રમ વચ્ચેનો તફાવત ન સમજી શકાય.

• હૃદયના ધબકારા વધવા કે અચાનક ખૂબ જ ડર લાગવો.

દુર્લભ કિસ્સાઓમાં, તે એપીલેપ્ટિક સીઝર-Epileptic seizures (વાઈના હુમલા)નું લક્ષણ હોઈ શકે છે, જે મગજના 'ટેમ્પોરલ લોબ'માં અતિશય સક્રિયતાને કારણે થાય છે.

સાવ સાદી ભાષામાં કહીએ તો, 'ડેજા વુ' એટલે આપણા મગજની એક નાનકડી અને રમુજી 'ભૂલ'.

વિચારો કે તમારું મગજ એક સુપર-ફાસ્ટ કોમ્પ્યુટર છે. ક્યારેક આ કોમ્પ્યુટરમાં એક સેકન્ડના હજારમાં ભાગ જેટલો 'લેગ' (વિલંબ) આવે છે. જ્યારે તમે કોઈ નવી ઘટના જુઓ છો, ત્યારે મગજ તેને પ્રોસેસ કરીને સીધું 'વર્તમાન'ના ખાનામાં મૂકવાને બદલે ભૂલથી 'યાદશક્તિ' (મેમરી)ના ખાનામાં મૂકી દે છે.

પરિણામે, આપણને એવું લાગે છે કે આ તો એક જૂની યાદ છે, જ્યારે હકીકતમાં એ ઘટના અત્યારે જ બની રહી હોય છે!

• એ કોઈ જાદુ નથી, પણ મગજની પ્રોસેસિંગ સ્પીડમાં આવેલો એક નાનો ફેરફાર છે.

• જો તમે યુવાન છો, વધુ પ્રવાસ કરો છો કે ઊંડા વિચારો કરો છો, તો આ અનુભવ તમને વધુ થઈ શકે છે.

• તે કુદરતી છે અને મોટાભાગે ગભરાવાની કોઈ જરૂર નથી.

આ રહસ્યમય અનુભવ આપણને યાદ અપાવે છે કે માનવ મગજ અને આ બ્રહ્માંડ હજુ પણ કેટલાં અદભૂત અને વણઉકેલ્યા રહસ્યોથી ભરેલાં છે!

આ પણ વાંચો : Pamela Genini Murder : ઘાતકી હત્યાના 5 માસ બાદ કબરમાંથી માથું ગાયબ !