OCD : સાધનાબેનના ભાઈના દીકરાના લગ્ન છે. ગામમાં રહેતી ફઈ તરીકે તેમની હાજરી અનિવાર્ય છે. સગાંવહાલાં સતત ફોન કરે છે – “બેન, અમે આવી ગયાં છીએ, તમે ક્યાં છો?” પણ ઘઉં સાફ કર્યા વગર સાધનાબેન ઘરની બહાર પગ મૂકવા તૈયાર નથી. ભાઈ–ભાભીને સ્પષ્ટ કહી દે છે – “આ ઘઉં ઉપર મૂકી દઉં, પછી જ કાલે આવીશ.” સમય, સંબંધ અને પ્રસંગ બધું પાછળ રહી જાય છે. ઘરમાં કોઈ દબાણ નથી, છતાં કામનો નશો જાણે માથા પર ચડી ગયો હોય એમ, સાધનાબેન ગજા બહારનું કામ સતત કરે છે.

ઉપર-નીચે બેડરૂમથી લઈ રસોડું, ફળિયું, ટેરેસ અને બાલ્કની – આખું ઘર ખૂણે-ખૂણે ચોખ્ખું જોઈએ. કામવાળી આવે તો તેની સાથે પોતે પણ લાગી જાય, ન આવે તો રસોઈ છોડીને સફાઈ કરે. ધૂળનો એક રજકણ દેખાય એટલે સાવરણી હાથમાં આવી જાય. સાધનાબેનને હાઈ બીપી અને સીવીયર સ્પોન્ડિલાઈટિસ છે. ડોક્ટરે ઝૂકવા અને હાથ ઊંચા કરવા મનાઈ કરી છે. દુખાવો અસહ્ય થાય તેમ છતાં રડતાં રડતાં પણ કામ અટકતું નથી. ચોખ્ખાઈનો આગ્રહ હવે હઠાગ્રહ-Obstinacy બની ગયો છે.

OCD -જ્યારે વળગણ સંબંધો અને જવાબદારીઓ પર હાવી થાય

બીજી તરફ સેજલબેન, વિદેશથી એવા મહેમાન આવ્યા છે કે ફરી વર્ષો સુધી આવે કે ન આવે. મહેમાન ખાસ આજુબાજુના યાત્રાધામોના દર્શન માટે ઉત્સુક. બધાં સવારે ઊઠીને તૈયાર છે. ઘડિયાળના કાંટા ફરતા જાય છે, પણ સેજલબેન કંઈક ને કંઈક કર્યા જ કરે છે. આઠ વાગે નીકળવાનું હતું, સંઘ અગિયાર વાગે નીકળે છે. પરિણામે મહેમાન દર્શનથી વંચિત રહે છે.

હીનાબેનનાં મમ્મી ચોર્યાસી વરસનાં છે, હોસ્પિટલમાં એડમિટ છે. હીનાબેન કહે છે – “સવારનું ટિફિન હું મારા પર ન રાખું. પહેલા ઘરનું કામ પૂરુ થવું જોઈએ.” અહીં મુદ્દો એ છે કે તેઓ કામ ન કરવાની છૂટ પોતાને આપી શકતી નથી. અંદરથી એક અદૃશ્ય અવાજ સતત દબાણ કરે છે —“હમણાં નહીં કરું તો કંઈક અનિષ્ટ થશે.”

OCD: ભય આધારિત વર્તન: વારંવાર ચેકિંગ અને સ્નાનનું વળગણ

મંજુલાબેન ઘરેથી નીકળે ત્યારે ગેસ બંધ કર્યો કે નહીં એ એક વાર નહીં, દસ વાર ચેક કરે છે. તાળું માર્યું હોવા છતાં રસ્તામાંથી પાછા ફરી આવે છે. ડર એટલો પ્રબળ છે કે જીવનની ગતિ અટકી જાય છે. આવું જ વળગણ વારંવાર ન્હાવાનું છે. રીતાબેન દિવસમાં ચાર–પાંચ વાર ન્હાય છે. કોઈએ સ્પર્શ કર્યો હોય, બહારથી આવ્યા હોય – તરત ન્હાવું પડે. નહીંતર મનમાં અસ્વસ્થતા અને અશુદ્ધિની લાગણી છૂટતી નથી.

OCD એટલે શું? મનનો અનિવાર્ય આદેશ

આ બધાં વર્તનોમાં સમસ્યા બહાર દેખાતી ક્રિયામાં નથી, પણ તે ક્રિયા પાછળ ચાલતા મનના ફરજિયાતપણાંમાં છે. અહીં કામ કરવું એક પસંદગી નથી રહેતું, પણ મનને શાંત રાખવાની શરત બની જાય છે. વિચારથી ડર અને ડરથી વારંવાર કામ કરવાની આ પ્રક્રિયાને મનોવૈજ્ઞાનિક ભાષામાં OCD (Obsessive Compulsive Disorder) કહે છે.

OCD એ એક એવી સીડી છે જે ધીમેધીમે વ્યક્તિને ઊંડી ખાઈમાં ઉતારે છે:

• Mild Stage: વિચારો પરેશાન કરે છે પણ સામાજિક જવાબદારી સચવાય છે.

• Moderate Stage: દિવસના ૩ થી ૫ કલાક માત્ર વિચારો અને ક્રિયાઓમાં હોમાઈ જાય છે.

• Severe Stage: વ્યક્તિ સંપૂર્ણપણે લાચાર બની જાય છે. દિવસના ૮ થી ૧૦ કલાક અદ્રશ્ય વિધિઓ પાછળ વેડફે છે. તે પોતાની પાયાની જરૂરિયાતો જેમ કે ઊંઘ કે જમવાનું પણ ભૂલી જાય છે.

ભારતમાં આશરે ૨.૫ કરોડથી વધુ લોકો આ બીમારીથી પીડાય છે, પણ સામાજિક શરમના કારણે ઘણા સામે આવતા નથી.

OCD ના બિહામણા ચહેરા અને પ્રકારો

આ બીમારી માત્ર ચોખ્ખાઈ પૂરતી મર્યાદિત નથી:

1. Contamination OCD: લોહી, વાયરસ કે અન્યના સ્પર્શથી અતિશય ભય.

2. Symmetry and Order: વસ્તુઓનો ક્રમ સહેજ પણ બદલાય તો અસહ્ય બેચેની.

3. Rumination: મગજમાં સતત હિંસક કે ધાર્મિક પાપના વિચારોનું વંટોળ.

4. Hoarding (સંગ્રહવૃત્તિ): બિનજરૂરી કચરો કે પસ્તી ભેગી કરવી, એ ભયથી કે ભવિષ્યમાં તેની જરૂર પડશે.

સમાજની ભૂલ અને વિજ્ઞાનનો દ્રષ્ટિકોણ

સમાજ સતત કામ કરતી સ્ત્રીને “સુઘડ” કહીને બિરદાવે છે, પણ એ ચોખ્ખાઈ પાછળની ગભરામણ કોઈ જોતું નથી. વિજ્ઞાન કહે છે કે મગજમાં ‘સેરોટોનિન’ નામનું તત્વ જ્યારે ઓછું થાય ત્યારે મગજનું ‘ફિલ્ટર’ કામ કરવાનું બંધ કરી દે છે. મગજના ‘ઓર્બિટોફ્રન્ટલ કોર્ટેક્સ’માં વધુ પડતી સક્રિયતાને કારણે વ્યક્તિને વારંવાર એક જ ભૂલ દેખાય છે.

ટાબૂ-TABOO વિચારો અને 'મેજિકલ થિંકિંગ'

OCD માં વ્યક્તિને ‘ટાબૂ’TABOO વિચારો આવે છે—જેમ કે ભગવાન વિશે અયોગ્ય વિચાર કે કોઈને નુકસાન પહોંચાડવાનો વિચાર. આ ડરને શાંત કરવા વ્યક્તિ ‘Compulsions’ (જેમ કે મંત્ર બોલવા કે માળા ફેરવતો કરી દે છે. વળી, ‘મેજિકલ થિંકિંગ’Magical Thinking માં વ્યક્તિ વિચિત્ર સંબંધો જોડે છે, જેમ કે “જો હું રૂમાલ ૫ વાર નહીં ખંખેરું તો મારા બાળકનો અકસ્માત થશે.”

પરફેક્શનિઝમ વિરુદ્ધ OCD: તફાવત સમજો

પરફેક્શનિઝમ એ એક ગુણ છે જે સફળતા તરફ લઈ જાય છે, જ્યારે OCD એ લાચારી છે. પરફેક્ટ વ્યક્તિ કામ પૂરું કરીને સંતોષ અનુભવે છે, જ્યારે OCD ધરાવતી વ્યક્તિ કામ પૂરું કર્યા પછી પણ અશાંત રહે છે.

સારવાર અને પરિવારની ભૂમિકા

શું જીવન ફરી સામાન્ય બની શકે? હા, બે મુખ્ય રસ્તાઓ છે:

1. ERP (Exposure and Response Prevention): દર્દીને ભયવાળી સ્થિતિમાં મૂકીને પ્રતિક્રિયા (જેમ કે હાથ ધોવા) કરતા રોકવામાં આવે છે.

2. મેડિકેશન: સેરોટોનિન વધારતી દવાઓ (SSRIs) રાસાયણિક સંતુલન લાવે છે.

પરિવારે દર્દીને ટોકવાને બદલે પ્રેમથી સમજાવવા જોઈએ. તેમને કચરા-પોતા કરવામાં મદદ કરવી એ OCD ને પ્રોત્સાહન આપવા જેવું છે. સાચો રસ્તો તેમને નિષ્ણાત ‘સાયકોલોજિસ્ટ’ પાસે લઈ જવાનો છે.

જો તમારી આસપાસ કોઈ આવી વ્યક્તિ હોય, તો તેનો હાથ પકડો. OCD મુક્ત જીવન શક્ય છે. અસલી ચોખ્ખાઈ બહારના ઘરમાં નહીં, પણ મનની અંદરની શાંતિમાં છે.

આ પણ વાંચો :ભારતીયો માટે 'સાયલન્ટ કિલર' બની રહી છે આ વિટામિનની કમી, શું તમે પણ લપેટામાં છો?