Raksha Bandhan : દેશભરમાં રક્ષાબંધન: વિવિધ રાજ્યો, વિવિધ પરંપરાઓ
શું તમે જાણો છો અલગ-અલગ રાજ્યોમાં રક્ષાબંધન ઉજવવાની રીત? ક્યાંક જનોઈ પૂર્ણિમા તો ક્યાંક નાળિયેરી પૂર્ણિમા! જાણો રક્ષાબંધન સાથે જોડાયેલી દેશભરની પરંપરાઓ
Advertisement
Raksha Bandhan : શું તમે જાણો છો અલગ-અલગ રાજ્યોમાં રક્ષાબંધન ઉજવવાની રીત? ક્યાંક જનોઈ પૂર્ણિમા તો ક્યાંક નાળિયેરી પૂર્ણિમા! જાણો રક્ષાબંધન સાથે જોડાયેલી દેશભરની પરંપરાઓ
Raksha Bandhan : શ્રાવણ માસની પૂર્ણિમાના રોજ ઉજવાતો રક્ષાબંધનનો તહેવાર ભારતના વિવિધ રાજ્યોમાં સ્થાનિક સંસ્કૃતિ અને પરંપરાઓ અનુસાર અલગ-અલગ રીતે ઉજવવામાં આવે છે. આ તહેવાર માત્ર ભાઈ-બહેનના પ્રેમ સુધી સીમિત નથી, પરંતુ તેનો સંબંધ ખેતી, ધાર્મિક વિધિઓ, સમુદ્ર અને પ્રકૃતિ સાથે પણ છે. દેશના વિવિધ રાજ્યોમાં તેને ઉજવવાની પરંપરાઓ પણ અલગ-અલગ છે.
ઉત્તર ભારતમાં 'રક્ષાબંધન'નો તહેવાર 'રાખી પૂર્ણિમા' અને 'સલૂનો'ના નામથી પણ ઓળખાય છે. આ દિવસે બહેનો તેમના ભાઈઓના કાંડા પર રંગબેરંગી રાખડી બાંધીને, કપાળ પર તિલક લગાવીને અને આરતી ઉતારીને તેમનું મોં મીઠું કરાવીને તેમના સુખી, સ્વસ્થ અને લાંબા આયુષ્યની કામના કરે છે. બદલામાં ભાઈઓ તેમની બહેનોને શુકન અને ભેટ આપીને તેમની સુરક્ષાનું વચન આપે છે.
Raksha Bandhan : ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની લીલાસ્થળી વ્રજધામમાં રક્ષાબંધનનો ઉત્સાહ
ઉત્તર પ્રદેશમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની લીલાસ્થળી વ્રજધામમાં રક્ષાબંધનનો ઉત્સાહ જોતાં જ બને છે. આ દિવસે અહીં મંદિરો અને ઘરોમાં વિશેષ પૂજા-અર્ચના કરવામાં આવે છે. શ્રાવણ માસમાં હરિયાળી ત્રીજ એટલે કે શ્રાવણ શુક્લ તૃતીયાથી શરૂ થતો ઠાકુરજીનો ઝૂલા ઉત્સવ શ્રાવણી પૂર્ણિમાના રોજ કૃષ્ણ(Krushna) પ્રતિમાને રક્ષાસૂત્ર અર્પણ કરવા સાથે સંપન્ન થાય છે. આની પાછળ વ્રજવાસીઓનો દિવ્ય ભાવ એ હોય છે કે દ્રૌપદીની જેમ પ્રભુ તેમની પણ હંમેશા રક્ષા કરતા રહે.
કજરી પૂર્ણિમામાં ભાઈની મંગળકામના
બિહાર, મધ્યપ્રદેશ, છત્તીસગઢ અને ઉત્તર પ્રદેશના પૂર્વાંચલમાં આ તહેવાર 'કજરી પૂર્ણિમા' (Kajari Poornima)તરીકે પણ ઉજવવામાં આવે છે. આ ઉત્સવની તૈયારી શ્રાવણ અમાવસ્યાના દિવસથી શરૂ થઈ જાય છે. 'નવમી' તિથિએ આ વિસ્તારોમાં મહિલાઓ દેવી ગીતો ગાતાં નદી, તળાવ અને પવિત્ર વૃક્ષો પાસેની માટી ઘરે લાવીને તેમાં જવ વાવે છે અને શ્રાવણી (કજરી) પૂર્ણિમાના દિવસે જવના નવા અંકુરોને ઘર-પરિવાર, ખાસ કરીને ભાઈની મંગળકામનાની પ્રાર્થના સાથે કોઈ તળાવ કે નદીમાં વિસર્જિત કરે છે. પરિણીત મહિલાઓ આ દિવસે સારા પાક માટે દેવી ભગવતીને પ્રાર્થના કરે છે. લોકગીતો અને લોકનૃત્યો આ પર્વને મનમોહક બનાવી દે છે. છત્તીસગઢ-Chhattisgarh ના વૈદ્યનાથ ધામમાં લાગતા એક મહિનાના શ્રાવણી મેળાનું સમાપન પણ ભગવાન ભોલેનાથના અભિષેક સાથે આ જ દિવસે થાય છે. દક્ષિણ ભારતની વાત કરીએ તો આ ક્ષેત્રના કેરળ, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક અને તેલંગાણાના પારંપરિક હિન્દુ પરિવારોમાં શ્રાવણ પૂર્ણિમાનો તહેવાર 'અવનિ અવિત્તમ' નામથી ઉજવવામાં આવે છે. શ્રાવણ પૂર્ણિમાના દિવસે આ રાજ્યોમાં બ્રાહ્મણ પુરુષો પોતાની પવિત્ર જનોઈ (યજ્ઞોપવીત) બદલે છે અને વિશેષ પૂજા-પાઠ કરે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આનાથી ભગવાન અને પિતૃઓના આશીર્વાદ પ્રાપ્ત થાય છે.
ઉત્તરાખંડમાં 'જનોઈ પૂર્ણિમા' અને બગ્વાલની પરંપરા
ઉત્તરાખંડના લોકોમાં આ તહેવાર રક્ષાબંધનની સાથે 'જનોઈ પૂર્ણિમા'ના નામથી પણ લોકપ્રિય છે. દક્ષિણ ભારતની જેમ અહીં પણ આ દિવસે યજ્ઞોપવીત બદલવાની પ્રાચીન પરંપરા છે. પર્વતીય વિસ્તારોના લોકો આ દિવસે વહેલી સવારે પવિત્ર નદીઓ અથવા કુંડો પર જઈને સ્નાન કરે છે અને પોતાની જૂની જનોઈ બદલીને નવી જનોઈ ધારણ કરે છે. તેને જ સ્થાનિક ભાષામાં 'જન્યુ-પુન્યુ' કહેવામાં આવે છે.
ગઢવાલના ચમોલી જિલ્લામાં આવેલું પ્રખ્યાત બંસી નારાયણ મંદિર વર્ષમાં માત્ર એક જ દિવસ એટલે કે શ્રાવણી પૂર્ણિમાના દિવસે સામાન્ય ભક્તો માટે ખુલે છે. આ દિવસે અહીં ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા થાય છે અને સૌથી પહેલા મહિલાઓ તેમને રાખડી બાંધે છે. તેવી જ રીતે કુમાઉંના ચંપાવત જિલ્લાના દેવીધૂરામાં માતા વારાહી દેવીના મંદિરમાં રક્ષાબંધનના દિવસે પ્રખ્યાત 'બગ્વાલ' (મેળો) ભરાય છે. પૌરાણિક કાળથી ચાલ્યા આવતા આ મેળામાં પહેલા બે પક્ષો વચ્ચે પાષાણ યુદ્ધ (પથ્થરમારો) થતું હતું અને લોકોના શરીરમાંથી નીકળેલા રક્તથી દેવીનો અભિષેક થતો હતો. આની પાછળ દેવી માતાને જીવન અર્પણ કરવાનો ભાવ હતો. પરંતુ થોડા વર્ષો પહેલા આ 'બગ્વાલ'માં બંને પક્ષો વચ્ચે વિવાદ થયા બાદ હાઈકોર્ટના આદેશ પછી હવે આ સાંકેતિક યુદ્ધ ફૂલો અને ફળોથી રમવામાં આવે છે.
બંગાળમાં 'ઝૂલન પૂર્ણિમા' અને આઝાદીનો સંકલ્પ
પશ્ચિમ બંગાળમાં આ તહેવાર શ્રાવણ માસની શુક્લ એકાદશીથી શરૂ થાય છે અને રક્ષાબંધન તેનો છેલ્લો દિવસ હોય છે. તેને અહીં 'ઝૂલન પૂર્ણિમા' નામે ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસે અહીં રાધા અને કૃષ્ણને ઝૂલા ઝુલાવવાની પ્રાચીન પરંપરા છે. માન્યતા છે કે આનાથી જીવનના દરેક ઉતાર-ચઢાવ, ઊંચ-નીચને સહન કરવાની શક્તિ મળે છે. એ જાણવું રસપ્રદ રહેશે કે ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામ દરમિયાન બંગ ભૂમિમાં જનજાગરણ માટે શ્રી રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે પણ શ્રાવણી પૂર્ણિમા પર્વને આધાર બનાવ્યો હતો. રક્ષાબંધનના દિવસે સેંકડો લોકોએ ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ સાથે રસ્તા પર ઉતરીને એકબીજાને રક્ષાસૂત્ર બાંધીને બ્રિટિશ ગુલામીને ઉખાડી ફેંકવાનો સંકલ્પ લીધો હતો.
ઓડિશામાં ગમ્હા, મહારાષ્ટ્ર-ગોવામાં નાળિયેરી પૂર્ણિમા
ઓડિશા રાજ્યમાં આ પર્વ 'ગમ્હા પૂર્ણિમા'ના નામથી ઉજવવામાં આવે છે. આ તહેવાર ભાઈ-બહેનના બંધનની સાથે પશુઓને પણ સમર્પિત હોય છે. આ દિવસે ખેડૂતો તેમના કૃષિ સહાયક ગાયો અને બળદોને શણગારે છે અને તેમની પૂજા કરે છે. આ પ્રસંગે ગોળ-ખાંડ, નાળિયેર અને ચોખાના લોટનો ભોગ બનાવીને ગૌવંશને અર્પણ કરે છે. મહારાષ્ટ્ર અને ગોવા જેવા દરિયાકાંઠાના રાજ્યોમાં આ પર્વને રક્ષાબંધનની સાથે 'નાળિયેરી પૂર્ણિમા' તરીકે પણ ઉજવવામાં આવે છે. અહીંના માછીમારો માટે આ તહેવાર સૌથી ખાસ હોય છે. આ પ્રસંગે માછીમાર સમુદાયના લોકો સમુદ્ર દેવતા વરુણની પૂજા કરે છે અને નાળિયેર અર્પણ કરે છે તથા પ્રસાદ રૂપે પણ નાળિયેર વહેંચે છે. જેને પવિત્રતા અને સમૃદ્ધિનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.
ગુજરાતમાં પવિત્રોપના, રાજસ્થાનમાં લૂંબા રાખી અને પંજાબમાં રખડી
ગુજરાતમાં આ તહેવારનું સ્વરૂપ 'પવિત્રોપના'નું હોય છે. શ્રાવણ માસની પૂર્ણિમા પર આ રાજ્યમાં ભગવાન શિવની પૂજા ખૂબ જ ધામધૂમથી કરવામાં આવે છે. શ્રાવણના છેલ્લા દિવસે અહીં શિવજીના રૂદ્રાભિષેકની ખાસ માન્યતા છે. રક્ષાબંધનના પર્વ પર સ્થાનિક શિવ મંદિરોમાં દેવ દર્શન કરી પ્રસાદ ચઢાવ્યા પછી બહેનો પોતાના ભાઈઓની સફળતા અને દીર્ઘાયુની પ્રાર્થના સાથે તેમના કાંડા પર રાખડી સજાવે છે. રાજસ્થાનમાં રક્ષાબંધનને 'લૂંબા રાખી' નામે ઉજવવામાં આવે છે. અહીં બહેનો ભાઈની સાથે-સાથે ભાભી (ભાઈની પત્ની)ના કાંડા પર પણ રાખડી બાંધે છે. તેને અહીં લૂંબા રાખી કહેવામાં આવે છે. આની પાછળ એવી માન્યતા છે કે ભાભી જે ભાઈની અર્ધાંગિની હોય છે, તેમને પણ રાખડી બાંધવાથી જ રક્ષાબંધન પૂર્ણ માનવામાં આવે છે. આ પ્રસંગે બનતી પારંપરિક મીઠાઈ 'ઘેવર' આજે રક્ષાબંધનની પારંપરિક મીઠાઈ તરીકે સમગ્ર દેશમાં લોકપ્રિય બની ચૂકી છે. પંજાબમાં શ્રાવણી પૂર્ણિમાને સ્થાનિક ભાષામાં 'રખડી' કહેવામાં આવે છે. અમૃતસરના બાબા બકાલા સાહિબમાં આ દિવસે ખૂબ મોટો ઐતિહાસિક મેળો ભરાય છે.
કાશ્મીરમાં છડી મુબારક, હિમાચલમાં શિવપૂજન અને તર્પણ
કાશ્મીર રાજ્યમાં ભગવાન શિવની પવિત્ર છડી (છડી મુબારક) પારંપરિક માર્ગો પરથી યાત્રા કરતી શ્રાવણી પૂર્ણિમાના દિવસે અમરનાથની પવિત્ર ગુફામાં પહોંચે છે. આ દિવસે કાશ્મીરી પંડિતો અને દેશભરમાંથી આવેલા સાધુ-સંતો મળીને વિશેષ પૂજા-અર્ચના અને પ્રાર્થના કરે છે. સાથે જ ગુરુ પૂર્ણિમાથી પ્રારંભ થતી બાબા બર્ફાની શ્રી અમરનાથની વિખ્યાત વાર્ષિક તીર્થયાત્રા શ્રાવણી પૂર્ણિમાના દિવસે સંપન્ન થાય છે. આ ઉપલક્ષ્યમાં આ દિવ્ય તીર્થ પર દર વર્ષે એક મોટા ધાર્મિક મેળાનું આયોજન થાય છે.
હિમાચલ પ્રદેશમાં શ્રાવણી પૂર્ણિમાના દિવસે મોટા પાયે શિવાલયોમાં શિવલિંગ પર જળાભિષેક કરવામાં આવે છે. આ રાજ્યમાં પણ આ દિવસે નવી જનોઈ ધારણ કરવામાં આવે છે. આ દિવસે આ રાજ્યમાં ભગવાન વિષ્ણુ અને માતા લક્ષ્મીનું પૂજન પણ વિશેષ ફળદાયી માનવામાં આવે છે. દેવ પૂજા પછી બહેનો દ્વારા ભાઈઓના કાંડા પર રક્ષાસૂત્ર બાંધવામાં આવે છે. આ દિવસે અહીં દેવ, ઋષિ અને પિતૃઓના નિમિત્તે તર્પણ તથા ગાયને ચારો અને અન્ન દાન કરવાની પણ પરંપરા છે.