Science vs Superstition :  પુરાવાનો અભાવ એ શું અસ્તિત્વનો અંત છે?  આપણું માનવ મન એક વિચિત્ર કસબી છે. તેને ખાલીપો ગમતો નથી. જ્યારે કોઈ પ્રશ્ન સામે આવે અને તેનો જવાબ ન મળે, ત્યારે મન બેચેન થઈ જાય છે. આ બેચેનીમાં તે એક જોખમી 'તાર્કિક કુદકો' મારે છે. "જો મને પુરાવો નથી મળ્યો, તો તેનો અર્થ એ કે એવું કંઈ છે જ નહીં!" પરંતુ, શું ખરેખર ન દેખાવું એ જ ન હોવાની સાબિતી છે?

Science vs Superstition : વિજ્ઞાનની વિનમ્રતા: "હજી ખબર નથી"

વિખ્યાત ખગોળશાસ્ત્રી કાર્લ સેગને(Carl Sagan) વિજ્ઞાન જગતને એક અમોઘ મંત્ર આપ્યો: 'Absence of evidence is not evidence of absence'.(પુરાવાની ગેરહાજરી એ ગેરહાજરીનો પુરાવો નથી). સેગન સમજતા હતા કે માણસ અનિશ્ચિતતાથી ડરે છે. અંધારામાં આપણને ભૂત દેખાય છે કારણ કે આપણું મન અજ્ઞાતને સ્વીકારી શકતું નથી. વિજ્ઞાનની ખરી તાકાત એ નથી કે તેની પાસે બધા જવાબો છે, પણ એ છે કે તે છાતી ઠોકીને કહી શકે છે—"મને હજી ખબર નથી."આ સ્વીકાર કોઈ નબળાઈ નથી, પણ બુદ્ધિની પરમ પરિપક્વતા છે.

Science vs Superstition : ઈતિહાસનો અવાજ અને બ્રહ્માંડનો અહંકાર

આ વિચાર માત્ર સેગન પૂરતો સીમિત નથી. બ્રિટિશ ખગોળભૌતિકશાસ્ત્રી માર્ટિન રીસ (Astrophysicist Martin Rees) હોય કે ૧૯મી સદીના વિલિયમ રાઈટ(William Wright)—દરેકે માનવજાતને એ જ ચેતવણી આપી છે કે બ્રહ્માંડની વિશાળતા સામે આપણી ઇન્દ્રિયો અત્યંત મર્યાદિત છે. વિચારો કે, ટેલિસ્કોપ શોધાયું તે પહેલાં શું દૂરના ગ્રહો અસ્તિત્વમાં નહોતા? એ ક્ષણે આપણી પાસે પુરાવો નહોતો, પણ સત્ય તો ત્યાં જ હતું. માર્ટિન રીસ કહેતા તેમ, **"બ્રહ્માંડની અસીમ વાસ્તવિકતામાં 'હજી સુધી ન મળેલું' અને 'અસ્તિત્વમાં જ ન હોવું' એ બે વચ્ચે આભ-જમીનનો તફાવત છે."**

 સીમારેખા: વિજ્ઞાન વિરુદ્ધ અંધશ્રદ્ધા

અહીં જ એક પાયાનો પ્રશ્ન થાય છે કે તો પછી શું ગમે તે બાબતને સત્ય માની લેવી? તેનો જવાબ સેગનના દૃષ્ટિકોણથી બહુ સ્પષ્ટ છે: **"વિજ્ઞાન સંભાવનાઓના દરવાજા ખુલ્લા રાખે છે, પણ અંધશ્રદ્ધાની ગલીઓમાં ભટકતું નથી."**

આ સાંકડી ગલી અને ખુલ્લા દરવાજા વચ્ચેનો તફાવત સમજવા જેવો છે. અંધશ્રદ્ધા એક એવી 'સાંકડી ગલી' છે જ્યાં પ્રશ્ન પૂછવાની મનાઈ છે અને તે તમને એક જ દિશામાં વિચારવા મજબૂર કરે છે. ત્યાં જિજ્ઞાસા મરી જાય છે અને ડર જન્મે છે. જ્યારે વિજ્ઞાન એ 'ખુલ્લો દરવાજો' છે જે તમને અજાણ્યા પ્રદેશોમાં જવાની હિંમત આપે છે, પણ શરત એટલી કે તમારી પાસે 'તર્ક અને પુરાવાની મશાલ' હોવી જોઈએ. વિજ્ઞાન ક્યારેય એમ નથી કહેતું કે "આ જ અંતિમ સત્ય છે", પણ તે એમ પણ નથી કહેતું કે "પુરાવો નથી એટલે હું ગમે તે વાહિયાત વાત માની લઈશ."

'The Dragon in the Garage': સેગનની સાવચેતી

સેગને તેમના પુસ્તક *'The Demon-Haunted World'* માં એક રસપ્રદ ઉદાહરણ આપ્યું છે. જો કોઈ કહે કે મારા ગેરેજમાં એક અદ્રશ્ય ડ્રેગન રહે છે જે ગરમી ફેંકતો નથી અને જેનો કોઈ અવાજ નથી—તો એવા દાવાને સાબિત કરવો અશક્ય છે. અહીં સેગન સાવચેત કરે છે કે પુરાવાની ગેરહાજરીને 'ઢાલ' બનાવીને દરેક અંધવિશ્વાસને બચાવી શકાય નહીં. જો કોઈ વસ્તુ ભૌતિક હોય અને સઘન તપાસ છતાં ન મળે, ત્યારે એ 'ગેરહાજરી' પોતે જ એક મજબૂત વૈજ્ઞાનિક જાણકારી બની જાય છે.

પરગ્રહજીવી જીવન અને આપણી મર્યાદા

જ્યારે આપણે પૂછીએ છીએ કે, "શું બ્રહ્માંડમાં આપણે એકલા છીએ?" અને જવાબ ન મળે, ત્યારે તરત જ "હા, આપણે એકલા જ છીએ" એવો નિષ્કર્ષ કાઢી લેવો એ વૈજ્ઞાનિક નહીં પણ 'માનવીય અહંકાર' છે. અબજો ગેલેક્સીઓ વચ્ચે આપણે હજી માંડ આપણા આંગણામાં ડોકિયું કર્યું છે. જ્યાં સુધી પરગ્રહવાસીઓ નથી મળતા, ત્યાં સુધી વિજ્ઞાન એમ નથી કહેતું કે "તેઓ છે જ" (એ અંધશ્રદ્ધા થઈ શકે), પણ તે એમ પણ નથી કહેતું કે "તેઓ ક્યારેય હોઈ જ ન શકે" (એ જડતા છે). વિજ્ઞાન એ સંભાવનાનો દરવાજો ખુલ્લો રાખીને સતત શોધ ચાલુ રાખે છે.

જીવનમાં આ વિચારનો ઉતાર

આ વાત માત્ર પ્રયોગશાળાઓ પૂરતી મર્યાદિત નથી. આપણા અંગત જીવનમાં પણ કોઈની શાંતિનો અર્થ હંમેશા 'સંમતિ' નથી હોતો, કે આજે ન મળેલી સફળતા એ 'ક્ષમતાનો અભાવ' નથી સૂચવતી. ક્યારેક ન મળેલો પુરાવો માત્ર થોડો વધુ સમય અને થોડી વધુ સારી દૃષ્ટિ માંગતો હોય છે.

જે સમાજ પ્રશ્નોથી ગભરાતો નથી, જે શંકાને આદર આપે છે અને જે અનિશ્ચિતતાના અંધારામાં દીવો લઈને ઉભો રહી શકે છે, એ જ સમાજ સાચા અર્થમાં પ્રગતિશીલ છે. કાર્લ સેગન આપણને કોઈ અંતિમ સત્યની પોટલી આપીને નથી ગયા, પણ એવો દૃષ્ટિકોણ આપી ગયા છે કે જેનાથી આપણે સત્યના માર્ગ પર ભટક્યા વગર ચાલી શકીએ.

યાદ રાખજો,અંધકારનો અર્થ એ નથી કે ત્યાં કંઈ નથી, એનો અર્થ માત્ર એટલો જ છે કે હજી ત્યાં પ્રકાશ પહોંચવાનો બાકી છે.

આ પણ વાંચો :  Jatayu : નથી લાગતું કે આપણી ‘જટાયુવૃત્તિ’ જ મરી ગઈ છે?