• Symbol Of Love : દરરોજ સવારે વપરાતો કાંસકો માત્ર વાળ ઓળવાનું સાધન નથી! જાણો સિંધુ ખીણની સભ્યતાથી શરૂ થયેલી કાંસકાની ૫૦૦૦ વર્ષ જૂની સફર, તેની પાછળનું અનોખું મનોવિજ્ઞાન અને જીવન જીવવાનું ગૂઢ દર્શન

Symbol Of Love :  સંસ્કૃતમાં એક સુંદર પંક્તિ છે:

रूपं सप्राणं शृंगारेण भवति ध्रुवम्।

विना शृंगारं चारुत्वं निष्प्राणमिव लक्ष्यते॥

માનવજાતનો શૃંગાર સાથેનો આ નાતો નવો નથી. પુરાતત્ત્વવિદો(Archaeologists)ને સિંધુ ખીણની સભ્યતા (Indus Valley Civilization) ના ઉત્ખનનમાંથી હાડકાં અને પ્રાણીઓના દાંતમાંથી બનેલા પ્રાચીન કાંસકા મળી આવ્યા છે. આનો અર્થ એ થયો કે આજથી 4000-5000 વર્ષ પહેલાં પણ ભારતીય માનવી પોતાના કેશ-પાશને સુઘડ રાખવા મથતો હતો.

માત્ર ભારત જ નહીં, ઉત્તર યુરોપ અને એશિયાના ખોદકામોમાંથી પણ પથ્થર, શિંગડા અને હાડકાંના દાંતાવાળા કાંસકા મળ્યા છે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે આ આદિમાનવોએ કાંસકા પર સુંદર કોતરણી પણ કરી હતી! સૌંદર્ય પ્રત્યેનો માણસનો આ મોહ આદિકાળથી અકબંધ છે.

Symbol Of Love : ‘મારો કાંસકો’ અને મનોવિજ્ઞાનની અદૃશ્ય ગૂંચ

ઘણા લોકોના ઘરમાં આ આગ્રહ જોવા મળે છે: "મારો એ જૂનો કાંસકો ક્યાં ગયો? એના વગર માથું બરાબર નહીં ઓળાય!"

આ કોઈ વહેમ નથી, પણ માનવ મનની એક રસપ્રદ સાયકોલોજી છે. મનોવિજ્ઞાનમાં જેને 'એન્ડોમેન્ટ ઇફેક્ટ' (Endowment Effect) કહે છે તે અહીં કામ કરે છે. કોઈ વસ્તુ જ્યારે આપણી માલિકીની બને છે, ત્યારે તેની કિંમત આપણા મનમાં અચાનક વધી જાય છે. વર્ષો સુધી એક જ કાંસકો વાપરવાથી આપણા હાથ, કાંસકાનું વજન, તેના દાંતા વચ્ચેનું અંતર અને વાળની લય વચ્ચે એક અનોખો નિ:શબ્દ સંવાદ રચાઈ જાય છે.

Symbol Of Love : શિલ્પ, કવિતા અને પ્રેમનું અનોખું પ્રતીક

ભારતીય સંસ્કૃતિમાં વાળની ગૂંચ ઉકેલવી એ માત્ર સ્વચ્છતા નથી, પ્રણયની ચેષ્ટા પણ છે. ખજૂરાહો, અજંતા અને ઇલોરાની ગુફાઓમાં અપ્સરાઓ અને નાયિકાઓ હાથમાં દર્પણ પકડીને કેશ ગુંથન કરતી કંડારાઈ છે. ત્યાં કાંસકો ભલે અદૃશ્ય હોય, પણ તેની કલાત્મક હાજરી સુપેરે વર્તાય છે.

હિન્દી સિનેમાનું પેલું સદાબહાર ગીત યાદ કરો: "સજના હે મુજે સજના કે લિયે..." આ ગીતના અંતે જ્યારે નાયિકા વાળમાં કાંસકો ફેરવે છે, ત્યારે એ માત્ર વાળ નથી ઓળતી, પણ હૃદયમાં ઉઠતા મિલનના તરંગોને વ્યવસ્થિત ગોઠવતી હોય છે.

પૂર્વ એશિયાની કેટલીક પ્રાચીન પરંપરાઓમાં તો કોઈ યુવતી સમક્ષ પ્રેમનો એકરાર કરવા માટે યુવક તેને સુંદર કાંસકો ભેટમાં આપતો. લગ્નપ્રસંગે વર-વધૂને શણગારની કિટમાં કાંસકો આપવાની પ્રથા આજે પણ સ્નેહ અને સૌંદર્યના પ્રતીક તરીકે જીવંત છે.

જાદુઈ વાર્તાઓથી લઈને અંધશ્રદ્ધા સુધી

કાંસકા સાથે દુનિયાભરની લોકકથાઓ જોડાયેલી છે. યુરોપિય પરીકથાઓમાં નાયિકા પોતાના પીછો કરતા રાક્ષસથી બચવા માટે જાદુઈ કાંસકો પાછળ ફેંકે છે, જે ઘનઘોર જંગલમાં બદલાઈ જાય છે! આ કથાઓ એટલી લોકપ્રિય હતી કે પ્રાચીન યુરોપમાં કાંસકાની પાછળ નાનકડું ગુપ્ત હથિયાર છુપાવવાની ફેશન પણ શરૂ થઈ હતી.

બીજી તરફ, ભારતના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં એવી લોકવાયકા પણ છે કે 'રાત્રે માથું ન ઓળવું જોઈએ, તેનાથી નકારાત્મક શક્તિઓ આકર્ષાય છે.' આ અંધશ્રદ્ધા કદાચ જૂના જમાનામાં રાત્રે અંધારું હોવાને કારણે વાળ તૂટીને ખોરાકમાં ન પડે તે માટે બનાવવામાં આવી હોય તેવું બની શકે!

 જીવન દર્શન: વિચારોની ગૂંચ અને મનનો અદૃશ્ય કાંસકો

વાળ ગૂંચવાય ત્યારે કાંસકો તેને આસાનીથી ઉકેલી નાખે છે. બરાબર આ જ નિયમ આપણા જીવનને પણ લાગુ પડે છે. જગજિત સિંહની એક ગઝલનો શેર અહીં બહુ પ્રાસંગિક લાગે છે:

"જાન કિતની કમ કર દી ઉલ્ઝી હુઈ ઝુલ્ફોં ને,

સોચતા હૂં અબ ઉનકો કાસુ-એ-કલમ સે સુલઝાઓં..."

જ્યારે વિચારો, સંબંધો અને લાગણીઓમાં અસમંજસની ગૂંચ પડે, ત્યારે માણસે પોતાના મનમાં એક 'અદૃશ્ય કાંસકો' ફેરવવાની જરૂર હોય છે.

સંબંધોનું ગણિત પણ વાળ જેવું જ છે:

જો નિયમિત કાળજી ન રાખીએ, જો સંવાદ, પ્રેમ અને સમજણનો કાંસકો સમયાંતરે ન ફેરવીએ, તો સંબંધોમાં અબોલા અને ગેરસમજણની એવી ગૂંચ પડી જાય છે જેને ઉકેલવી અઘરી બની જાય છે.

અંતે...

આગલી વખતે જ્યારે તમે વાળ ઓળવા માટે કાંસકો હાથમાં લો, ત્યારે માત્ર અરીસામાં ચહેરો ન જોતા; પણ વિચારજો કે તમારા હાથમાં રહેલું આ નાનકડું સાધન તમને જીવન જીવવાની, ગૂંચ ઉકેલવાની અને સંબંધોને સુઘડ રાખવાની કેટલી મોટી ફિલોસોફી શીખવી રહ્યું છે! 

આ પણ વાંચો : Scientific significance of Bindi : ઘરેણાં પાછળનું ગણિત