નાનપણમાં ઘરના વડીલો આપણને અવારનવાર કહેતા કે "ચોકઠ પર ન બેસાય, એ અશુભ કહેવાય." આજે ભલે નવી પેઢી આ વાતને અંધશ્રદ્ધા (Superstition) માનીને નકારી કાઢે, પરંતુ આપણા વડીલોની આ ટોક-ટોક પાછળ માત્ર ધાર્મિક માન્યતાઓ જ નહીં, પણ ઊંડા વૈજ્ઞાનિક અને વ્યવહારિક કારણો (Practical reasons) છુપાયેલા હતા.
આવો જાણીએ કે ઘરના ઉંબરા (Threshold / Door sill) પર બેસવાની મનાઈ પાછળ કયા કારણો જવાબદાર હતા:
Umbaro-The threshold : ધાર્મિક અને પૌરાણિક મહત્વ (Religious & Mythological Significance)
1.ભગવાન નરસિંહની કથા: હિન્દુ ધર્મમાં ચોકઠ પર બેસવાને અશુભ માનવા પાછળ ભગવાન વિષ્ણુના નરસિંહ અવતારની કથા જોડાયેલી છે. હિરણ્યકશ્યપને વરદાન હતું કે તે ન તો ઘરની અંદર મરી શકે ન બહાર, ન દિવસે ન રાત્રે. તેથી ભગવાને Narasimhaએ સાંજના સમયે ઘરના ઉંબરા (ચોકઠ) પર તેને પોતાની જાંઘ પર સુવાડીને નખથી તેનો વધ કર્યો હતો. આ કથા મુજબ ચોકઠ એક વધ સ્થળ બન્યું હતું, તેથી ત્યાં બેસવું વર્જિત માનવામાં આવે છે.
2.લક્ષ્મીજીનો પ્રવેશ દ્વાર: એવી પણ માન્યતા છે કે ઘરનો મુખ્ય દરવાજો એ માતા લક્ષ્મીના આગમનનો રસ્તો છે. જો તમે ચોકઠ પર બેસો છો, તો લક્ષ્મીજીનો માર્ગ અવરોધાય છે (Blocks the path), જેનાથી ઘરમાં દરિદ્રતા આવી શકે છે.
વેન્ટિલેશન અને હવાની અવરજવર (Air Ventilation)
ઘરનો મુખ્ય દરવાજો એ ઘરમાં શુદ્ધ હવા અને પ્રકાશ આવવાનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. જો કોઈ વ્યક્તિ ચોકઠ પર જ બેસી જાય, તો ઘરનું ક્રોસ વેન્ટિલેશન (Cross Ventilation) ખોરવાય છે. તેના કારણે ઘરમાં તાજી હવાનો પ્રવાહ ઘટી જાય છે અને નકારાત્મક ઉર્જા ભરાઈ રહે છે.
ઝેરી જીવજંતુઓ કરડવાનો ડર (Danger of Insect Bites)
જૂના જમાનામાં આજના જેવા પાકા પાકા ટાઇલ્સ કે માર્બલના ફ્લોરિંગ નહોતા. ઘરો મોટે ભાગે કાચા અને માટીના રહેતા. દરવાજાની આસપાસની જગ્યાઓમાં કે તિરાડોમાં ઘણીવાર સાપ, વીંછી કે અન્ય ઝેરી કીડા છુપાયેલા રહેતા હતા. ચોકઠ પર બેસવાથી આવા જીવજંતુઓ કરડવાનું જોખમ (Risk of insect bites) ઘણું વધી જતું હતું.
અકસ્માત કે ઈજાનો ભય (Risk of Injury)
ચોકઠ એ ઘરમાં આવવા-જવા માટેનો વ્યસ્ત રસ્તો (Passageway) છે. ત્યાં બેસવાથી ઘરમાં આવતા-જતા લોકો સાથે ભટકાવવાનો અથવા કોઈનો પગ તમારા હાથ-પગ પર પડી જવાનો ભય રહે છે. ખાસ કરીને અંધારામાં કોઈ ઠોકર ખાઈને પડી શકે છે અને મોટી ઈજા થઈ શકે છે.
૫. બીમારીઓ અને ઈન્ફેક્શનથી બચાવ (Protection from Diseases / Hygiene)
આપણે જાણીએ છીએ કે બહારથી આવતા લોકો પોતાના જૂતા-ચંપલ ઘરના દરવાજા પાસે જ ઉતારે છે. આ કારણે ત્યાં પુષ્કળ ધૂળ-માટી અને કીટાણુઓ (Bacteria and Germs) જમા થાય છે. જો તમે એ જ જગ્યાએ બેસો, તો એ ગંદકી અને ઇન્ફેક્શન તમારા શરીરમાં પ્રવેશવાની શક્યતા વધી જાય છે.
વડીલોની આ વાત પાછળ ભલે ધર્મનો સહારો લેવાયો હોય, પરંતુ તેની પાછળનો અસલી હેતુ ઘરના સભ્યોની સુરક્ષા, સ્વાસ્થ્ય (Hygiene) અને ઘરમાં સકારાત્મક વાતાવરણ જાળવી રાખવાનો જ હતો.
આ પણ વાંચો : LPG Rules Change: ગેસ કનેક્શન, KYC, બુકિંગ... 1 જુલાઈથી LPG ના અનેક નિયમો થયા છે ફેરફાર
